"?cie?ka Nocy" Ireneusz Kania "?cie?ka nocy" to zbiór esejów napisanych przez Ireneusza Kani?, znanego t?umacza buddyjskiej literatury. Prezentuje ca?e spektrum zainteresowa? autora: od pesymizmu jako wa?nego elementu ?wiatopogl?du autora, poprzez kwestie dotycz?ce podobie?stw i zasadniczych rozbie?no?ci mi?dzy chrze?cija?stwem i buddyzmem, zwi?zków mi?dzy Bibli? a Kaba??, a? po religijne - chrze?cija?skie i buddyjskie - wp?ywy w muzyce Wagnera. "?cie?ka nocy" oka?e si? z pewno?ci? bezcennym narz?dziem dla wszystkich, których niepokoi perspektywa "zderzenia cywilizacji", którzy chc? zrozumie? kultury Orientu. Obcowanie z pisarstwem Kani uczy tak?e rzadkiej postawy krytycznej ?yczliwo?ci wobec tego, co radykalnie inne. Ksi??ka zosta?a wydana przez Wydawnictwo ZNAK i jest dost?pna w jego ksi?garni internetowej.

KRZYSZTOF DOROSZ: Jest Pan t?umaczem i poliglot?, prze?o?y? Pan kilkadziesi?t ksi??ek z kilkunastu j?zyków. A zna ich Pan bardzo wiele, mi?dzy innymi chi?ski, tybeta?ski, sanskryt. Zna Pan równie? kultury reprezentowane przez te j?zyki. Kiedy pisze Pan o buddyzmie czy o staro?ytnych kulturach Dalekiego Wschodu, wydaje si? Pan g??boko ?wiadom fundamentalnych ró?nic pomi?dzy nimi a zrodzon? z korzeni judeochrze?cija?skich i greckich cywilizacj? Zachodu. Czy te ró?nice s? tak fundamentalne, ?e wzajemne zrozumienie nie jest mo?liwe? Musia? Pan przecie? zadawa? sobie takie pytania, t?umacz?c z tybeta?skiego czy palijskiego na polski.

IRENEUSZ KANIA: Mi?dzy tymi ?wiatami i kulturami ró?nice s? rzeczywi?cie ogromne. Wynikaj? one z ca?kowicie odmiennych intuicji przedfilozoficznych. Te intuicje okre?laj? nie tylko odmienno?? wyros?ych na nich kultur, lecz równie? poj?? przez nie ukszta?towanych i do dzi? u?ywanych. Z drugiej strony mi?dzy odleg?ymi od siebie cywilizacjami istniej? fundamentalne podobie?stwa, jako ?e wsz?dzie na ?wiecie ludzie zadawali sobie podobne pytania, cho? inaczej na nie odpowiadali. Ró?nice zatem s?, ale przesad? by?oby twierdzenie, ?e mi?dzykulturowe porozumienie jest niemo?liwe.

KRZYSZTOF DOROSZ: Czy móg?by Pan poda? przyk?ad jednej z owych podstawowych ró?nic mi?dzy Zachodem i Orientem?

IRENEUSZ KANIA: Patrz?c na ?wiat buddyjski, który jest mi duchowo najbli?szy, i na ?wiat judeochrze?cija?ski, wyra?nie dostrzegam ró?nice wynikaj?ce z odmiennych intuicji ?wiatopogl?dowych. Inna jest ontologia, inne warto?ciowanie ?wiata empirycznego. Tam jest ono ujemne, tutaj dodatnie. Buddyzm zak?ada, ?e wszech?wiat, pojmowany najszerzej, jest wieczny, ?e jego pocz?tki s? nieznane i nie ma sensu ich docieka?, bo to w gruncie rzeczy nieistotne. Nie jest on dzie?em Boga-Stwórcy pojmowanego jako opiekun, ojciec, prawodawca i cel wysi?ków zbawczych cz?owieka. Takich wyobra?e? w buddyzmie w ogóle nie ma.

KRZYSZTOF DOROSZ: Mówi? Pan przed chwil? o fundamentalnych pytaniach, które ludzie stawiali sobie na ca?ym ?wiecie, i o wynikaj?cych z nich podobie?stwach mi?dzy kultur? Zachodu i Wschodu. Ale czy zdarza si? czasami tak, ?e t?umacz?c dzie?a autorów orientalnych, natrafia Pan na fragmenty, których prze?o?y? si? nie da, poniewa? nie maj? one odpowiedników w naszym my?leniu i w naszej kulturze?

IRENEUSZ KANIA: Bardzo cz?sto. Dotyka Pan tutaj szerokiego i skomplikowanego problemu dialogu mi?dzykulturowego. Jestem przekonany, ?e w takim dialogu cz?sto pojawiaj? si? nieporozumienia, zniekszta?cenia i przek?amania. Dlatego nie jest on nigdy w pe?ni mo?liwy. Przyczyna jest prosta. W trakcie dialogu zawsze dochodzi do zapo?ycze? poj??, idei, koncepcji czy warto?ci, ale za cen? wyrwania ich z naturalnego kontekstu. Na gruncie kultury, która je zapo?ycza i przyswaja, te poj?cia czy warto?ci zaczynaj? funkcjonowa? ju? inaczej. Jeszcze po drodze trac? wiele ze swoich oryginalnych znacze?, zyskuj? natomiast nowe. Nieporozumienia s? zatem nieuchronne. Bardzo dobrze wida? to na p?aszczy?nie j?zykowej. Na nowym gruncie zapo?yczenia otrzymuj? nowe znaczenia. Zmienia si? pole semantyczne s?owa i jest to rzecz naturalna.

KRZYSZTOF DOROSZ: Jak daje Pan sobie z tym rad? w t?umaczeniu? Czy ucieka si? Pan do przybli?e?, czy te? daje Pan czytelnikowi w przypisach jakie? szczególne wyja?nienia?

IRENEUSZ KANIA: Techniki stosuje si? ró?ne. W przypadku przek?adania tekstów z kultur bardzo odleg?ych, a ja si? tym w?a?nie zajmuj?, ?rodkiem, który ma zminimalizowa? negatywne skutki nieporozumie?, przeinacze? i zniekszta?ce? sensu, jest komentarz. Ka?dy t?umacz jest przecie? hermeneut?. Czasami swój komentarz zawrze we wst?pie, czasami w przypisach, czasami w jeszcze innych wyja?nieniach, a wszystko po to, by przybli?y? czytelnikowi poj?cia, które w obr?bie naszej kultury bardzo trudno zrozumie?. Kiedy spojrzymy na ?wiat buddyjski i na j?zyki, które s? jego no?nikami, a wi?c sanskryt, palijski, tybeta?ski, mongolski, zobaczymy, ?e terminologia w?a?ciwa dla buddyjskiej filozofii czy soteriologii nie da si? ?ci?le prze?o?y? na odpowiedniki europejskie. To jest po prostu niemo?liwe.

KRZYSZTOF DOROSZ: Ale czy nie ma Pan wra?enia, ?e w ?wiecie zachodnim sytuacja ulega sta?ej poprawie, poniewa? kultury Dalekiego Wschodu coraz bardziej do nas docieraj?. Si?gn? po przyk?ad. W latach sze??dziesi?tych jedyn? ksi??k? o buddyzmie, na jak? natrafi?em w jednym z warszawskich antykwariatów, by?o dzie?ko katolickiego ksi?dza z pocz?tków naszego stulecia zatytu?owane Filozofia nico?ci, czyli rzecz o buddyzmie. Dzisiaj ksi??ek o buddyzmie w wielu polskich ksi?garniach mo?na znale?? ca?kiem sporo. S? równie? i buddy?ci.

IRENEUSZ KANIA: Tak, to wszystko bardzo si? zmieni?o, ca?y ten proces trwa ju? zreszt? bardzo d?ugo. S? ró?ne stopnie recepcji kultur orientalnych w Europie. Wspomnia? Pan o ksi??eczce, któr? znalaz? Pan w latach sze??dziesi?tych. Domy?lam si?, ?e by?o to opracowanie popularne. Natomiast powa?ne opracowania dotycz?ce buddyzmu pojawi?y si? w Europie ju? w po?owie ubieg?ego stulecia. W Anglii i w Niemczech dzia?ali znakomici orientali?ci, autorzy edycji i przek?adów tekstów buddyjskich. W roku 1881 ukaza?a si? klasyczna praca o buddyzmie Hermanna Oldenberga, która dzi? jeszcze nie straci?a aktualno?ci. To tylko jeden spo?ród wielu przyk?adów. Ale na poziom popularny ta wiedza schodzi?a d?ugo i z oporami. Dopiero dzi? mamy w ?wiatowym pi?miennictwie bardzo dobre pozycje popularne. Cho? to wszystko jeszcze ma?o; nasza znajomo?? buddyzmu jest wci?? bardzo s?aba. Buddyzm nadal natrafia na trudno?ci z przebiciem si? nawet do ?wiadomo?ci ludzi, którzy - zdawa?oby si? - koniecznie powinni co? wiedzie? o tej, b?d? co b?d?, jednej z najwi?kszych religii ?wiata, moim zdaniem, filozoficznie najg??bszej. A tymczasem w Europie filozofowie cz?sto nie maj? zielonego poj?cia o buddyzmie i o filozofii buddyjskiej czy - szerzej - o indyjskiej, która jest jedyn? powa?n? alternatyw? dla my?lenia zachodniego. ?adna inna cywilizacja nie stworzy?a filozofii na miar? europejskiej. Teologowie te? niewiele o niej wiedz?, a powinni. Nawet wybitni teologowie czy ludzie Ko?cio?a, kiedy zaczynaj? mówi? o buddyzmie, opowiadaj?, za przeproszeniem, g?upstwa. Po prostu nie rozumiej?, o co tutaj chodzi. Na progu trzeciego tysi?clecia, w ?wiecie, który sta? si? ju? jak?? ca?o?ci?, taka ignorancja jest na dalsz? met? nie do utrzymania.