Szanowny ksi??e,

Z zainteresowaniem zapozna?em si? z pa?skim tekstem traktuj?cym o potrzebie zaprezentowania m?odzie?y podczas szkolnych zaj?? z religii katolickiej równie? innych ?wiatowych tradycji duchowych. Idea dialogu mi?dzyreligijnego, jaki ma sta? si? równie? udzia?em m?odych ludzi, niew?tpliwie powinna by? realizowana dla po?ytku wszystkich zaanga?owanych w ten dialog stron. Nale?y jednocze?nie zauwa?y?, ?e ka?dy dialog opieraj?cy si? na równoprawnej wymianie my?li wymaga od rozmówców du?ej otwarto?ci na inne ?wiatopogl?dy. Bez tej otwarto?ci nie jest mo?liwe ich dog??bne zrozumienie, porównanie, ocenienie i w ko?cu uszanowanie.

Po przejrzeniu listy bibliograficznej zauwa?y?em, ?e przygotowuj?c tekst opar? si? Pan na ju? gotowych syntetycznych opracowaniach, niestety nie zawsze trafnych. Dlatego te? pa?ska praca razi pewnymi stereotypami, które ju? dawno powinny odej?? do lamusa. Zawarte w pa?skim tek?cie sformu?owania s? jakby ?ywcem wyj?te z prac naukowych pisanych przez religioznawców minionej epoki o umys?ach ska?onych dialektyk? marksistowsko-leninowsk?. Wynikaj? one z interpretowania poj?? przynale?nych do wschodnich religii w kategoriach tradycji judeo-chrze?cija?skiej, której za?o?enia s? zgo?a odmienne ni? w przypadku, jak pan to nie do ko?ca trafnie okre?li?, grupy religii "kosmocentrycznych". Takie dzia?anie interpretatorskie przypomina prób? przepchni?cia przez kwadratowy otwór kuli o ?rednicy wi?kszej i? przek?tna kwadratu. Nawet je?eli ten karko?omny wyczyn si? uda, to w rezultacie otrzymamy co? co w niczym nie b?dzie przypomina?o pierwotnego kszta?tu. Wystarczy?oby poszuka? bardziej aktualnych i bli?szych omawianym tradycjom ksi??ek - wiele naprawd? warto?ciowych pozycji znajduje si? obecnie na rynku ksi?garskim (wykaz proponowanych lektur znajduje si? na ko?cu listu) - wówczas przygotowane przez Pana materia?y przeznaczone dla katechetów lepiej i prawdziwiej oddawa?yby poruszan? tematyk?. W ko?cu religii katolickiej uczy si? w szko?ach z Biblii a nie z opas?ego dzie?a pt. "Zarys dziejów religii" wydanego przez ISKRY w 1968 r. Jak w ka?dej duchowej tradycji najwa?niejszy jest przecie? bezpo?redni, ?ywy i czysty przekaz.

Poni?ej odnosz? si? do fragmentu po?wi?conego buddyzmowi. Chcia?bym skorygowa? te interpretacje, które w wyra?ny sposób odbiegaj? od nauk g?oszonych przez Budd? oraz jego kontynuatorów w obr?bie tej dwudziestopi?ciowiekowej tradycji.


1.
Pisze Pan o "ograniczono?ci ludzkiego poznania w sferze religijnej" i "potrzebie objawienia nadprzyrodzonego" - jest to zgodne z chrze?cija?sk? koncepcj? soteriologiczn?, niestety nie poda? Pan ?adnych argumentów przemawiaj?cych za trafno?ci? takiego pogl?du. Ostateczne wyzwolenie jakie sta?o si? udzia?em wielu ludzi praktykuj?cych buddyzm ?wiadczy o czym? zgo?a przeciwnym ni? to, co Pan przedstawi? a jednocze?nie nie narusza zasady "brzytwy Ockhama".


2.
Budda nie przej?? z braminizmu wiary w reinkarnacj?, lecz gruntownie przeformu?owa? t? ide?. Szczegó?owe wyja?nienia mo?na znale?? w powszechnie dost?pnej literaturze buddyjskiej.


3.
Mantry nie s?, jak Pan to atrakcyjnie uj?? "zakl?ciami modlitewnymi", lecz ?rodkami werbalnymi, które maj? na celu uspokojenie umys?u poprzez koncentracj? na obiekcie bardziej stabilnym ni? nieustannie zmieniaj?cy si? strumie? codziennych my?li i emocji. Podobnie niew?a?ciwe by?oby stwierdzenie, ?e odmawianie chrze?cija?skiej modlitwy ró?a?cowej stanowi jak?? zakamuflowan? form? "magicznego zaklinania". Warto zauwa?y?, ?e w przypadku modlitw stosowanych w religiach dualistycznych ich aspekt magiczno?ci czy te? nadprzyrodzono?ci jest o wiele silniejszy ni? w buddyjskich mantrach. Modlitwy odwo?uj? si? do si? nadprzyrodzonych, natomiast mantry, poprzez sw? symbolik?, do wewn?trznej natury buddy obecnej w ka?dej istocie.


4.
Sformu?owanie "medytacyjne mistyczne pogr??enie" nie jest najtrafniejsze i ze wzgl?du na kontekst, w jakim najcz??ciej w mowie potocznej u?ywa si? s?owa pogr??enie, posiada raczej pejoratywne zabarwienie, kojarz?ce si? bardziej z ubezw?asnowolnieniem ni? z medytacyjnym do?wiadczeniem otwarto?ci. W buddyjskich naukach u?ywa si? najcz??ciej umownego terminu wch?oni?cie medytacyjne - oznacza ono stopie? czy te? poziom uspokojenia umys?u oraz wgl?du w jego w?asn? natur?.


5.
Pogl?d, ?e buddy?ci pod??aj?cy Diamentow? Drog?, któr? Pan tajemniczo okre?li? mianem "wozu formu? magicznych", "szukaj? wyzwolenia g?ównie przez czynno?ci magiczne" oraz poprzez "sk?adanie ofiar demonom" jest ca?kowicie niezgodny z faktami i wynika z kompletnej ignorancji autorów, których Pan zacytowa?. Tak przedstawiony buddyzm jawi si? nie jako uniwersalny system duchowego samorozwoju, ale do?? swobodny zbiór azjatyckich wierze? czy nawet przes?dów, dla których trudno znale?? miejsce we wspó?czesnej Europie. Osoba z tak utrwalonym pogl?dem zapewne straci grunt pod nogami, a tym samym zostanie pozbawiona mo?liwo?ci prowadzenia konstruktywnego dialogu w chwili, kiedy sama zetknie si? z XX-wiecznym buddyst? Polakiem pozbawionym egzotycznego baga?u kulturowego i próbuj?cym rozpozna? sens swej egzystencji w codziennej rzeczywisto?ci. Jak sam Pan wspomnia? w swojej pracy, buddyzm umiej?tnie dostosowuje si? do zastanych warunków, na których przysz?o mu si? rozwija? - nie jest to sztywny zbiór regu?, lecz narz?dzie pomagaj?ce cz?owiekowi. Wspó?czesny buddyzm Diamentowej Drogi za spraw? zachodnich buddystów równie? znajduje takie nowe formy wyrazu, ?eby ludzie wychowani w kulturze ?ródziemnomorskiej mogli czerpa? z niego korzy?? dla siebie i spo?ecze?stwa.


6.
Ciekawa jest propozycja nauczenia m?odzie?y krótkiej medytacji, jednak zaprezentowany przez Pana sposób podej?cia budzi wiele w?tpliwo?ci. Przypomina to sytuacj?, w której instruktor p?ywania podczas pierwszych zaj?? wrzuca na najg??bsz? wod? kompletnie niedo?wiadczonego ucznia. Je?eli wzi?? pod uwag? fakt, ?e sam instruktor zna p?ywanie jedynie od strony teoretycznej, to otrzymamy wówczas pe?ny obraz tego, co wydarzy si? podczas katechezy, a b?dzie to w?a?ciwie parodia buddyjskiej medytacji. Praca z umys?em powinna polega? na jego stopniowym uspokajaniu poprzez koncentracj? na stosunkowo neutralnym obiekcie np. na procesie oddychania. Natomiast technika, któr? Pan zaproponowa? do przeprowadzenia z uczniami, w ogóle nie zawiera tej fundamentalnej fazy przygotowawczej. Bardzo w?tpliwe, by m?odzie? wynios?a cokolwiek po?ytecznego z tak przeprowadzonej "medytacji", nie wspominaj?c nawet o spokojnym wytrwaniu przez 10 minut sam na sam z w?asnym, rozbieganym umys?em. Po?yteczniejsze by?oby wypuszczenie uczniów z klasy te 10 minut przed dzwonkiem.


7.
W pa?skiej pracy znajduje si? cytat autorstwa A.T.Khoury dotycz?cy kolejnych poziomów uspokajania umys?u "Na trzecim etapie przezwyci??ona zostaje wszelka rado?? (...), za? na czwartym zanika nawet uczucie b?ogo?ci (...)". Tymczasem jedne z najwy?szych nauk buddyjskich opisuj? nirwan? jako miejsce rado?ci i wyzwolenia, niezmienn? najwy?sz? b?ogo?? czy te? niegasn?c? b?ogo??. Ostatecznym celem praktyki uspokajania umys?u nie jest dla buddysty, jak to Pan sugeruje, "niezak?ócony spokój ducha" lecz bezpo?redni wgl?d w absolutn? natur? rzeczywisto?ci. Bezpo?redni, poniewa? wolny od wszelkich przeszkadzaj?cych emocji i koncepcji. Ta absolutna natura rzeczywisto?ci jest wed?ug buddyjskich ?róde? nierozdzielno?ci? pustki i formy, m?dro?ci i wspó?czucia, przestrzeni i rado?ci.


Jak Pan napisa?, "w jednej godzinie lekcyjnej niewiele mo?na przekaza? tre?ci o hinduizmie i buddyzmie" - warto wi?c jak najsensowniej zagospodarowa? ten cenny czas, tak aby obraz buddyzmu, jaki wyniesie m?odzie?, by? jak najbli?szym odzwierciedleniem stanu faktycznego. Uwzgl?dnienie powy?szych uwag na pewno zwi?kszy?oby merytoryczn? warto?? pa?skiej pracy i przyczyni?o si? do pog??bienia dialogu pomi?dzy chrze?cija?stwem a buddyzmem.

Chcia?bym, ?eby ten list sk?oni? Pana do nowego spojrzenia na poruszony temat - w duchu otwartej postawy zapocz?tkowanej przez II Sobór Watyka?ski, którego za?o?enia nale?y nieustannie rozwija?, nie poprzestaj?c na dora?nie osi?gni?tych rezultatach.

Z powa?aniem,

Jaros?aw Wierny

Opole, 17.11.2000 r.


Proponowana lektura:

1.Yutang Lin, "Przekraczaj?c próg wyzwolenia" - dost?pna w Internecie.
2.Michael Carrithers, "Budda" (seria: Bardzo krótkie wprowadzenie), Prószy?ski i S-ka, Warszawa 1999.
3.Damien Keown, "Buddyzm" (seria: Dawni mistrzowie), Prószy?ski i S-ka, Warszawa 1997.
4.Jean Revel, Matthieu Ricard, "Mnich i filozof", BIG Sp. z o.o., Szczecin 2000.
5.XIV Dalaj Lama, Eugen Drewermann, "Droga serca", Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 1995.
6.red. Jacek Sieradzan, "Przekroczy? próg m?dro?ci", Wydawnictwo EJB, Kraków 1997.
7.Lama Ole Nydahl, "Jakimi rzeczy s?", Wydawnictwo 108, Gda?sk 1995.
8.Garma C.C. Chang, "Buddyjska nauka o ca?o?ci istnienia", Wydawnictwo A, Kraków 1999.
9.XIV Dalajlama, "Otwieranie Oka M?dro?ci", Wydawnictwo EJB, Kraków 1998.


___________________

¹ Tekst opublikowano m.in. w serwisie internetowym "OPOKA".