ALTRUIZM... Zapomnijcie o wszystkim, czego do tej pory dowiedzieli?cie si? na ten temat, gdy? Matthieu Ricard przedstawia zupe?nie now? interpretacj? cz?owieka. Ten francuski mnich buddyjski i ucze? Dalajlamy jest autorem ksi??ki Plaidoyer pour l'altruisme (W obronie altruizmu), wydanej we Francji 19 wrze?nia 2013 roku, która sprzeda?a si? ju? w nak?adzie 70 tysi?cy egzemplarzy! Jest to ksi??ka o tematyce niereligijnej, przypominaj?ca encyklopedi?, a jej tre?? jest niezwykle znacz?ca w obecnych czasach kryzysu ekonomicznego. Polskie t?umaczenie ksi??ki uka?e si? w roku 2014 nak?adem Wydawnictwa Rogaty Budda.

Istniej? dowody na to, ?e nie jeste?my jedynie samolubnymi istotami kierowanymi wy??cznie przez nasz w?asny interes. Co wi?cej, dzisiejsze spo?ecze?stwo wcale nie jest bardziej pe?ne przemocy ni? spo?ecze?stwa w przesz?o?ci. Tak, mo?emy zmieni? siebie, a zatem wspó?pracowa? coraz lepiej nie tylko na poziomie jednostki, ale równie? na poziomie spo?eczno?ci.

Niezale?nie od tego, czy chodzi o gospodark?, ?rodowisko, osobiste dobro, czy zwi?zki z innymi, wszyscy czerpiemy korzy?ci z akceptacji i rozwijania altruizmu.

Ide? t? wspieraj? nie tylko mnisi, lecz równie? nauka. Ewolucjonizm, neurologia, psychologia, jak równie? opracowania naukowe dotycz?ce konfliktów pokazuj?, ?e altruizm jest nie tylko wrodzonym wzorcem ludzkiego zachowania, ale równie? ?e mo?na go rozwija?. Naprawd? mo?emy sta? si? lepszymi lud?mi, je?li tylko zaakceptujemy pewne oczywiste fakty, o których zapomnieli?my.


HuffPost: Nauka dowodzi, ?e altruizm jest wrodzonym zachowaniem dzieci i zwierz?t... Dlaczego wi?c zdecydowa? si? Pan napisa? t? ksi??k??

Matthieu Ricard: Poniewa? nie wszyscy tak my?l?. Ludzie cz?st? uwa?aj? si? za samolubnych. Kiedy rozpoczyna?em prac? nad t? ksi??k?, my?la?em, ?e nie ma potrzeby udowadniania istnienia altruizmu. Wierzy?em w to. Nie spodziewa?em si? jednak odkrycia, ?e dla tak wielkich my?licieli jak np. XVII-wieczny filozof Hobbes, dla psychologów z pierwszej po?owy XX wieku czy neoklasycystycznych ekonomistów poj?cie altruizmu by?o zupe?nie nieznane. Po prostu nie wierzyli w istnienie czego? takiego. Zasadniczo twierdzili, ?e za ka?dym altruistycznym dzia?aniem kryje si? samolubna motywacja. Innymi s?owy, bystry i przenikliwy umys? zawsze znajdzie samolubny motyw ukrywaj?cy si? za dobrym uczynkiem.

HuffPost: A Pan si? z tym nie zgadza...

Matthieu Ricard: Ta rozpowszechniona teoria samolubno?ci to z góry przyj?te za?o?enie. Nie ma ?adnych dowodów naukowych na jej poparcie. Ale poniewa? teoria ta istnia?a od zawsze, naukowcy zdecydowali si? udowodni? poprzez eksperymenty, ?e altruizm istnieje. Daniel Batson, znakomity ameryka?ski psycholog, wraz z towarzysz?c? mu grup? naukowców bada? to zjawisko przez 25 lat. Opracowa? ponad 30 strategii s?u??cych odró?nieniu zachowa? samolubnych od innych, przede wszystkim jednak od empatii odczuwanej w stosunku do cierpi?cych osób, któr? t?umaczono jako pragnienie niesienia pomocy cierpi?cym, poniewa? nie mo?emy znie?? widoku ich bólu. Ostatecznie stwierdzono, ?e niektórzy ludzie s? zdolni do przejawów prawdziwego altruizmu niezale?nie od warunków. W ka?dym razie nie znaleziono ?adnych dowodów popieraj?cych tez?, ?e ludzie s? samolubni. Otwiera?o to drzwi dla mojej teorii i tym razem moje przekonania by?y naukowo poparte.

HuffPost: Co powstrzymuje nas od bycia altruistami?

Matthieu Ricard: Kilka rzeczy. Po pierwsze, b??dne poj?cie, ?e wszyscy jeste?my samolubni, a zatem podejmowanie prób bycia innym to strata czasu. Jednak?e je?eli przeanalizujemy codzienne zachowania ludzi, zdamy sobie spraw?, ?e 70% z nich mo?na by uzna? za gesty dobrej woli: drobne gesty, takie jak otworzenie komu? drzwi. Tych prostych dobrych uczynków jest w naszej codziennej rzeczywisto?ci wi?cej, ni? mog?oby si? wydawa?, i to jest zach?caj?ce. Po drugie, wszyscy wiemy, ?e nauka czytania, pisania czy gry w szachy wymaga pewnego wysi?ku, jak zatem inne aspekty naszego istnienia, takie jak uwaga czy altruizm, mia?yby od pocz?tku by? rozwini?te bez ?adnego wysi?ku? To absurd. Rozwijamy wszystkie nasze umiej?tno?ci, a? osi?gniemy w nich pewien poziom. A zatem rozwijanie naszej zdolno?ci altruistycznego dzia?ania wymaga ci?g?ego kontaktu z pewnym sposobem my?lenia, które mo?e wp?yn?? na nasz mózg.

HuffPost: Wspomina Pan te? o tym, ?e istnieje technika pomagaj?ca ludziom w rozwijaniu postawy altruistycznej: jest ni? medytacja...

Matthieu Ricard: S?owo „medytacja” brzmi mistycznie, egzotycznie, ale znaczy ono po prostu zapoznawanie si? z nowym sposobem my?lenia i dzia?ania, uczenie si? go przy jednoczesnym rozwijaniu naszych w?a?ciwo?ci. Przyjrzyjmy si? zachowaniom altruistycznym. Oczywi?cie, w ?yciu odczuwamy bezwarunkow? mi?o?? do naszych dzieci, do drugiej osoby czy nawet do zwierz?cia i uczucie to nie wymaga wk?adania ?adnego wysi?ku w okazanie altruistycznej postawy, po prostu ?yczymy im zdrowia i szcz??cia. Problem w tym, ?e uczucie to nie jest trwa?e. Rozwijanie altruizmu oznacza po?wi?cenie wi?kszej ilo?ci czasu, powiedzmy dziesi?ciu minut codziennie, na wype?nienie naszej mentalnej przestrzeni altruistyczn? mi?o?ci?, a je?li ulegniemy rozproszeniu, na ponownej koncentracji lub – je?li wra?enie to umknie – na ponownym jego przywo?aniu. To jest medytacja.

HuffPost: W jaki sposób medytacja mo?e nas zmieni??

Matthieu Ricard: Eksperymenty pokazuj? pewne zmiany na poziomie osobistym. Zosta?y one naukowo udowodnione i potwierdzone przez zjawisko neuroplastyczno?ci mózgu. Pod wp?ywem jakiegokolwiek treningu, czy b?dzie to medytacja, czy ?onglerka, w mózgu zachodz? okre?lone zmiany. Dzieje si? tak zarówno w przypadku osób, które medytowa?y w sumie przez oko?o 50 tysi?cy godzin, jak i w przypadku osób, które medytowa?y przez oko?o 20 minut dziennie przez miesi?c. Po czterech tygodniach codziennej medytacji zaobserwowano w mózgu ludzkim zmiany funkcjonalne, zmiany behawioralne – wspó?prac?, zachowania prospo?eczne, wzajemn? pomoc – jak równie? zmiany strukturalne. Na przyk?ad odkryto, ?e cz??ci ludzkiego mózgu odpowiedzialne za empati?, mi?o?? macierzy?sk? oraz pozytywne emocje wzmocni?y si?, co pokazuje, ?e medytacja da?a efekty.

HuffPost: Czy to znaczy, ?e medytacji powinno si? uczy? w szko?ach i na uniwersytetach?

Matthieu Ricard: Medytacji powinno uczy? si? od przedszkola, jednak pod inn? nazw?, jako czego? zupe?nie niezwi?zanego z religi?, pozbawionego buddyjskiej etykietki. Medytacja jest technik?. Dr John Kabat Zinn przez 30 lat uczy? sposobów redukowania stresu poprzez ?wiadom? medytacj? w 300 szpitalach na terenie Stanów Zjednoczonych. Inspirowana religi? buddyjsk? medytacja sta?a si? poj?ciem niereligijnym. Kolejnym przyk?adem jest program Richarda Davidsona promuj?cy ide? rozwijania wspó?czucia i zachowa? prospo?ecznych u dzieci 4- i 5-letnich. Po dziesi?ciu tygodniach odbywania trzech 30-minutowych sesji medytacyjnych w tygodniu naukowcom uda?o si? pobudzi? u dzieci zachowania prospo?eczne i altruistyczne. Wyniki by?y niesamowite.

HuffPost: Pa?skie badania dowodz?, ?e nawet zwierz?ta potrafi? by? altruistami.

Matthieu Ricard: Zachowania m?odych szympansów, które pomaga?y swoim starym matkom napi? si? wody, poniewa? te nie mog?y si? rusza?, dowodz?, ?e zwierz?ta potrafi? zachowywa? si? altruistycznie, czy? nie? Je?eli ma?py s? zdolne do takich zachowa?, to czemu my mieliby?my nie by?? Istniej? setki przyk?adów zachowa? altruistycznych zarówno u zwierz?t ?yj?cych na wolno?ci, jak i tych w laboratoriach. Darwin równie? wspomina? o ewolucji emocji i potwierdza?, ?e zwierz?ta s? zdolne do takich uczu?.

HuffPost: Ponowne przeanalizowanie naszych relacji ze zwierz?tami mog?oby sta? si? otwart? furtk? dla prawdziwego altruizmu...

Matthieu Ricard: Ludzie cierpi? na swego rodzaju schizofreni?: jeste?my zdolni do empatii i zachowa? altruistycznych w stosunku do naszych dzieci, bliskich przyjació? i rodziny lub innych ludzi poprzez nasze dzia?ania humanitarne. Jednak?e je?eli chodzi o zwierz?ta, ludzie niech?tnie postrzegaj? je jako wra?liwe istoty. Oczywi?cie, zwierz?ta nie b?d? protestowa? przeciwko wykorzystywaniu, nie posiadaj? one naszej zdolno?ci anga?owania si? w polityk?... Absurdem by?oby jednak s?dzi?, ?e emocje, altruizm czy empatia zosta?y stworzone przez Boga wy??cznie dla ludzi, z pomini?ciem milionów lat ewolucji. Pomi?dzy poszczególnymi stadiami ewolucji nie ma granic.

HuffPost: Co zatem powinni?my zrobi??

Matthieu Ricard: Powinni?my raz jeszcze przyjrze? si? sobie. W dzisiejszych czasach ubojnie umieszcza si? poza zasi?giem wzroku, poza ?wiadomo?ci?. W rzeczywisto?ci nie chcemy przyzna?, ?e dla naszych potrzeb ?ywieniowych co roku na Ziemi zabija si? pó?tora miliarda zwierz?t. Nie chcemy przyzna?, ?e zwierz?ta nie s? pozbawionymi uczu? robotami. Traktowanie ich jak przedmioty jest zupe?nie niedorzeczne. Gandhi powiedzia?, ?e stopie? rozwoju cywilizacji wyra?a si? stosunkiem cz?owieka do zwierz?t. Oczywi?cie, zwierz?ta nie realizuj? d?ugofalowych projektów, jednak nasz brak empatii w stosunku do nich nara?a ludzko?? na niebezpiecze?stwo popadni?cia w masow? psychopati?. Kafka mawia?, ?e „wojna to potworna pora?ka wyobra?ni”. W ko?cu zosta? wegetarianinem, a którego? dnia, patrz?c na swoje akwarium z rybkami, powiedzia?: „Teraz mog? patrze? na was spokojnie. Ju? was nie zjadam” (?miech).

HuffPost: Ale w jaki sposób przej?cie na wegetarianizm mo?e mie? altruistyczne znaczenie si?gaj?ce dalej ni? nasze potrzeby ?ywieniowe?

Matthieu Ricard: Jestem wegetarianinem z wyboru, poniewa? jest to lepsze dla zwierz?t i lepsze dla ?rodowiska. W krajach rozwijaj?cych si? uprawia si? 775 miliardów ton kukurydzy i soi, aby nakarmi? zwierz?ta na przemys?owych farmach w krajach wysoko rozwini?tych. Op?acalno?? tego jest zerowa! Do wyprodukowania 1 kilograma bia?ka zwierz?cego potrzeba 10 kilogramów bia?ka pochodzenia ro?linnego. ?wiat stoi na g?owie...

Nast?pnie mamy koszt ludzki, gdy? biedni ludzie zostaj? pozbawieni tych warzyw. Istnieje te? koszt ?rodowiskowy, poniewa? metan wytwarzany przez ?ywy inwentarz i obornik to jedne z podstawowych przyczyn zmian klimatycznych.

Podsumowuj?c, istnieje kodeks etyczny dotycz?cy zwierz?t, zdrowia ludzkiego, biedy i ?rodowiska. Wed?ug Narodów Zjednoczonych zmniejszenie ilo?ci zjadanego mi?sa by?oby jednym z najlepszych sposobów na redukcj? nierówno?ci i rozwi?zanie problemów ?rodowiska naturalnego. Nie chodzi o to, aby zosta? fanatycznym weganem, ale o zrównowa?enie spraw, tak by raz na zawsze sko?czy? z rzezi? zwierz?t.

HuffPost: A co z gospodark? nastawion? na zysk? W jaki sposób mo?na pogodzi? altruizm z t? ide??

Matthieu Ricard: Teoria homo oeconomicus opiera si? na twierdzeniu, ?e ludzie post?puj? racjonalnie i próbuj? zmaksymalizowa? swoje korzy?ci. Jest to redukcjonistyczny model cz?owieka. Wi?kszo?? ekonomistów wie, ?e ludzi nie da si? sprowadzi? do takiego obrazu, jednak?e model ten s?u?y jako ?ród?o wielu modeli ekonomicznych. Tymczasem wielu ekonomistów, np. Amartya Sen, Joseph Stiglitz czy Dennis Snower, podkre?la kwesti? wspólnego dobra: jako?ci powietrza, rezerw ?wie?ej wody, demokracji – to dotyczy nas wszystkich.

W rzeczy samej, je?eli mamy na wzgl?dzie tylko swój w?asny interes, nie ma si? o co troszczy?. Tak wi?c oprócz rozs?dku jedyne, co ekonomi?ci uwzgl?dnili w swoich obliczeniach, to troska – poj?cie lepsze nawet ni? altruizm, poniewa? je?eli ludzie mówi? „nie obchodzi mnie to”, znaczy to, ?e co? ich nie dotyczy. Troska implikuje zainteresowanie innymi. Ekonomi?ci zacz?li akceptowa? t? ide? i wyobra?a? sobie system oparty na czym? wi?cej ni? samolubny interes. Spo?ecze?stwo funkcjonowa?oby wydajniej, a taki nowy system du?o lepiej pasowa?by do rzeczywisto?ci, poniewa? nie ka?dy jest samolubnym maniakiem!

HuffPost: Czy my?li Pan, ?e altruizm b?dzie my?l? przewodni? XXI wieku?

Matthieu Ricard: Z pewno?ci?! To ni? Ariadny, która mog?aby po??czy? ekonomi? na krótk? met?, satysfakcjonuj?ce ?ycie po?rodku i ?rodowisko naturalne w uj?ciu d?ugofalowym. Bez altruizmu ?aden system intelektualny nie zdo?a pogodzi? tych trzech ró?nych kwestii. Zatwardzia?y ekonomista chwyta chwil?, nie my?l?c o przysz?o?ci. Ale gdyby troszczy? si? o innych, robi?by co?, by poprawi? jako?? ich ?ycia. Gdyby troszczy? si? o innych nieco bardziej, niszczenie planety nie wchodzi?oby w gr?.

HuffPost: Jednak wci?? istniej? konflikty, przemoc...

Matthieu Ricard: Przemoc ma swoje przyczyny. To odhumanizowanie drugiego cz?owieka. Ludzie postrzegaj? ludzi jak szkodniki, robactwo, szczury; traktuj? si? nawzajem jak zwierz?ta. Powinni?my zrozumie? przyczyny, aby lepiej poradzi? sobie z problemem. Istniej? te? inne wp?ywy tworz?ce fa?szywy obraz rzeczywisto?ci. Wystarczy obejrze? wiadomo?ci. Przemoc jest wsz?dzie – Syria, Sudan, ka?asznikowy w Marsylii… Ale to nieprawda.

Historia pokazuje, ?e przemocy jest coraz mniej. W XIV-wiecznej Anglii pope?niano 100 morderstw na 100 000 mieszka?ców rocznie; obecnie liczba ta zmniejszy?a si? do 0,7. W Europie liczba morderstw spad?a ponad 50–100-krotnie w porównaniu z sytuacj? sprzed trzech stuleci. W roku 1950 ?rednia roczna liczba ofiar konfliktów na ca?ej Ziemi wynosi?a 30 000. Obecnie jest to 900. Jest równie? mniej przypadków wykorzystywania kobiet i dzieci. Nadal pozostaje du?o do zrobienia, ale wiele ju? zosta?o zrobione.

HuffPost: Mo?emy wspiera? zmniejszanie przemocy...

Matthieu Ricard: Wszyscy znamy czynniki wp?ywaj?ce na ograniczenie przemocy i wszyscy je popieramy: status spo?eczny kobiet, demokracja... We?my na przyk?ad Europ?. W XIV wieku w Europie istnia?o 500 jednostek politycznych, za czasów napoleo?skich by?o ich 250, obecnie mamy ich oko?o 50, wszystkie s? demokratyczne i prowadz? wspólne interesy... Ryzyko, ?e Belgia wypowie wojn? W?ochom, jest równe zeru. Kraje pozostaj?ce w konflikcie z innymi krajami maj? demokracj? dysfunkcyjn?. Bez w?tpienia rasa ludzka ewoluuje i trzeba przyzna?, ?e to jest buduj?ce.

HuffPost: Co uwa?a Pan za najbardziej zach?caj?ce znaki w naszym obecnym spo?ecze?stwie?

Matthieu Ricard: Nadziej? napawa mnie fakt, ?e ludzko?? ewoluuje. W naszym ?yciu istnieje znacznie wi?cej dobroci, ni? mo?emy sobie wyobrazi?. W tym wzgl?dzie mo?emy si? uczy? na poziomie jednostki i na poziomie spo?eczno?ci... Victor Hugo powiedzia?, ?e „nie ma nic pot??niejszego od idei, której czas nadszed?”. My?l? wi?c, ?e czas altruizmu w?a?nie nadszed?.