Na zdj?ciu powy?ej: Matthieu Ricard z profesorem Richardem Davidsonem, dyrektorem Waisman Lab for Brain Imaging and Behavior, tu? przed rozpocz?ciem testów EEG.

Ka?dy z nas, nagle przestraszony, unosi ramiona i zamyka oczy. Naczynia krwiono?ne zw??aj? si? a puls przyspiesza. Odruch przestrachu jest zjawiskiem dobrze udokumentowanym; jedno z pierwszych bada? na ten temat opublikowane zosta?o w roku 1939, a na temat samego odruchu napisano nawet ca?? ksi??k?.

Mimowolna reakcja na bardzo g?o?ny d?wi?k uwa?ana jest za odruch bardzo pierwotny i niemo?liwy do pokonania. Spróbujcie go powstrzyma?, raczej na pewno wam si? nie uda. Chyba ?e jest si? buddyjskim mnichem z 40-letnim do?wiadczeniem w medytacji, jak Matthieu Ricard. Urodzony we Francji, syn filozofa Jeana-Françoisa Revela, Ricard jest doktorem genetyki i francuskim t?umaczem Dalajlamy.

Naukowcy zdecydowali si? sprawdzi?, czy reakcja przestrachu na bodziec b?dzie inna u Ricarda, maj?cego kilkudziesi?cioletni baga? do?wiadczenia medytacyjnego ni? u wi?kszo?ci z nas, posiadaj?cych raczej kilkudziesi?cioletni baga? do?wiadczania niepokoju.

Mnicha posadzono w pokoju i poproszono by medytowa?. Nast?pnie naukowcy zaaplikowali próbk? akustyczn? tzw. „bia?ego szumu” o sile 115 decybeli – tj. nat??eniu d?wi?ku odpowiadaj?cemu strza?owi z pistoletu. D?wi?k by? g?o?ny.

Odkryli rzecz fascynuj?c?, lecz ich odkrycia cz?sto niew?a?ciwie interpretowano. Na przyk?ad Andrew Weil, guru stylu ?ycia i za?o?yciel Centrum Medycyny Zintegrowanej na Uniwersytecie Arizony, napisa? ?e Ricard by? w stanie „powstrzyma? ten odruch bez najmniejszego drgni?cia mi??ni twarzy".

Równie? w ksi??ce „Buddhist Thought and Applied Psychological Research: Transcending the Boundaries” napisano, ?e Ricard „nie poruszy? ?adnym z pi?ciu mi??ni twarzy, które zawsze drgaj? (nawet nieznacznie) w odpowiedzi na bodziec d?wi?kowy." W innych ksi??kach rzecz opisywano podobnie.

Jednak nie do ko?ca jest to prawd?. Kiedy Ricard medytowa?, wykorzystuj?c technik? tzw. „otwartej medytacji", mi??nie jego twarzy reagowa?y na d?wi?k, chocia? w znacznie mniejszym stopniu ni? twarze innych osób, które podda?y si? badaniu (i w znacznie mniejszym stopniu ni? sam Ricard reagowa? na d?wi?k, kiedy nie by? w stanie medytacyjnym). Ten rodzaj medytacji mia? naprawd? widoczny wp?yw na zmniejszenie reakcji mi??ni twarzy znacznie poni?ej poziomu kontroli, ale nie wyeliminowa? odruchu ca?kowicie.

Ponadto, w wielu ksi??kach i artyku?ach implikowano, ?e Ricard zdo?a? ca?kowicie powstrzyma? wszystkie reakcje na d?wi?k przypominaj?cy wystrza?, nie tylko reakcj? mi??ni twarzy. W jednej z maj?cych si? wkrótce ukaza? ksi??ek napisano: „Wbrew wszelkim znanym prawom fizjologii ludzkiej, mnich w najmniejszym stopniu nie zareagowa? na wybuch."

W rzeczywisto?ci, mo?liwy do zmierzenia odruch fizjologiczny wyst?pi?, chocia? by? w istocie imponuj?co niewielki. Sk?d wi?c takie przesadzone raporty? Prawdopodobnie wynikaj? one z tego, ?e pomimo i? eksperyment przeprowadzono mniej wi?cej dziesi?? lat temu, wyniki badania opublikowano dopiero tego lata. Wszystkie powy?ej przedstawione wzmianki w ksi??kach i artyku?ach opiera?y si? na publicznych wypowiedziach Paula Ekmana, wspó?autora i emerytowanego profesora Uniwersytetu Kalifornii w San Francisco. (Pozostali autorzy to Robert Levenson, profesor psychologii Uniwersytetu Kalifornii w Berkeley, oraz sam Ricard, znajduj?cy si? w niezwyk?ym po?o?eniu osoby poddaj?cej si? eksperymentowi i wspó?autora). Ekman zas?yn?? swoimi badaniami nad zwi?zkami mi?dzy emocjami a mimik? twarzy, w szczególno?ci technikami identyfikacji tzw. mikroekspresji. Cz?sto opisywa? on jak rozpozna? k?amc?.

Na przestrzeni lat wyniki te osadzi?y si? na dobre w ?wiadomo?ci opinii publicznej, zanim Levenson i Ekman mieli okazj? rzetelnie je przeanalizowa?. Wi?kszo?? ksi??ek i artyku?ów wykorzystuje te same s?owa Ekmana na temat Ricarda: „Nie znamy takich anatomicznych mechanizmów, które pozwoli?yby mu powstrzyma? odruch przestrachu".

Rozmawia?em o tym zarówno z Ekmanem jak i Levensonem. Ekman zauwa?y?, jak odkrycie to by?o b??dnie interpretowane przez lata. „Ludzie us?yszeli, jak mówi?, ?e nie zaobserwowa?em odruchu przestrachu i po prostu przyj?to, ?e Ricard powstrzyma? ten odruch" - mówi Ekman. „To bardzo popularne odkrycie, i ch?tnie si? o nim pisze, tyle ?e jest ono b??dne."

A co najmniej przesadzone. Levenson zauwa?a, ?e tak w?a?nie si? dzieje, kiedy wyniki bada? przedostaj? do g?ównego nurtu opinii publicznej zanim zostan? dok?adnie przeanalizowane i poddane fachowej recenzji.

Co wcale nie oznacza ?e nie by?o to znacz?ce, a nawet niezwyk?e, osi?gni?cie Ricarda. W raporcie napisano: „praktykowanie medytacji mo?e modulowa? sprz??enie zwrotne umiejscowione w do?? pierwotnych rejonach uk?adu nerwowego cz?owieka.” A to naprawd? co?. Kolejny punkt do dodania do i tak d?ugiej ju? listy niecodziennych efektów wynikaj?cych z medytacji.