Doktryna Tathagatagarbhy w buddyzmie Mahajany Krzysztof Kosior Budda Siakjamuni przekaza? trzy cykle nauk. Pierwszy zestaw nauk opiera? si? na prawie przyczynowo?ci i dotyczy? indywidualnego wyzwolenia z cierpienia poprzez zaniechanie negatywnych dzia?a? i oczyszczenie emocjonalnych splamie?. Drugi cykl opiera si? na filozofii pusto?ci wszystkich zjawisk, chodzi w nim o równomierne rozwijanie m?dro?ci i wspó?czucia, których jedno?? stanowi istot? ?cie?ki bodhisattwy. Trzeci cykl dotyczy wrodzonej natury buddy (Tathagatagarbha) znajduj?cej si? poza wszelkimi poj?ciami, i prowadzi do pe?nego rozwini?cia wszystkich doskona?ych w?a?ciwo?ci umys?u. Poni?szy fragment pochodzi z ksi??ki "Budda" wydanej niedawno przez WAM.

W Kanonie dharmakaja, podobnie jak dharmabhuta („ten, który sta? si? dharm?"), to okre?lenie synonimiczne wobec tathagaty i tak jak ono charakteryzuj?ce osi?gni?cie Gautamy. W mahajanie ta charakterystyka idzie jeszcze dalej. Dharmakaja to nie tylko ogó? cech okre?laj?cych kogo? odkrywaj?cego i spe?niaj?cego dharm?, ale tak?e, a nawet przede wszystkim, ostateczna natura Buddy (buddhata) to?sama z natur? ?wiata (dharmata).

Cia?o dharmy jest fundamentalnym stanem rzeczy, ostateczn? natur? rzeczywisto?ci, w której sk?adniki, okre?lane tak?e jako dharmy, nie s? samoistne, ale powstaj? i ustaj? w zale?no?ci. Jako takie s? pozbawione w?asnej natury, swego bytu (swabhawa). Poniewa? s? w?a?nie takie, taka jest ich natura, czyli tako?? (tathata). Tathata dharm jest tre?ci? wiedzy Buddy, tre?ci? jego wgl?du. Poniewa? ów wgl?d jest bezpo?redni, natura (tathata) Buddy, czyli buddhata, i natura (tathata) dharm, czyli dharmata, nie ró?ni? si?.

W sutrze „Doskona?o?ci m?dro?ci w o?miu tysi?cach wersów" (Ap) wyra?one jest to wprost: „Tako?? Tathagaty i tako?? wszystkich dharm s? jedn? tako?ci?, nie dwiema, nie s? rozdzielne". Prawd? t? oznajmia ciekawym tego bóstwom z Sakr? (Indr?) na czele, ucze? Buddy, zrodzony z dharmy na podobie?stwo Tathagaty, starszy (s. sthawira) Subhuti. Jego charakterystyka tako?ci jest podobna do przytaczanej we wprowadzeniu charakterystyki nirwany. Odmawia jej tak?e kwalifikacji przestrzennej i czasowej. Konsekwentnie stwierdza, i? tak?e jego, Subhutiego, tako?? i tako?? wszystkich dharm nie s? dwiema, nie s? rozdzielne. Oznajmia tak?e: „Tako?? Pana, kiedy by? bodhisattw? jest tako?ci? Pana, gdy osi?gn?? pe?ne o?wiecenie. To jest tako??, dzi?ki której bodhisattwa, ostatecznie osi?gaj?cy pe?ne o?wiecenie mo?e nazywa? si? «tathagat?»" (Ap 309).

Ide? to?samo?ci tathaty bodhisattwy (jako przysz?ego buddy) i tathaty tathagaty, czyli dharmakaji, podejmuje tradycja tathagatagarbhy - zarodka Buddy. Tym zarodkiem jest ka?da ?ywa czy ?wiadoma istota. W obr?bie tradycji rozwini?to szereg koncepcji. Tutaj wspomn? o dwóch. Pierwsza zawarta jest w sutrze „Lwi ryk królowej ?rimali" (Sra) [okre?lenie „lwi ryk” jest metafor? oznajmiania Dharmy], druga- nie w pe?ni spójna i studiowana g?ównie ze wzgl?du na obecne w niej i rozwijaj?ce my?l intuicje - w „Traktacie b?d?cym analiz? rodu (zarodka) trzech klejnotów" (Rgv).

W „?rimali" definiuje si? tathagatagarbh? jako niezrodzon?, niegin?c? i nieodradzaj?c? si?, a tak?e trwa??, niezachwian? i wieczn?. Jako ostateczn? rzeczywisto?? bez pocz?tku i bez ko?ca, podstaw? sansary i nirwany.

To ostatnie oznacza tam, i? jedynie w jej mocy le?y rozpoznanie sansary (rzeczywisto?ci zjawiskowej) jako cierpienia i zamanifestowanie si? w reakcji na to rozpoznanie. Ta manifestacja polega na dokonaniu zwrotu — odwróceniu si? od sansary i zwróceniu si? ku nirwanie. Owocem tej manifestacji jest dharmakaja.

Owoc mo?e pojawi? si? tylko dlatego, ?e ju? uprzednio jest obecny w kszta?cie zarodka. Przekszta?canie si? tathagatagarbhy w dharmakaj? jest stawaniem si? absolutu od stanu wyj?ciowego, ?ród?owego, do stanu samoobjawienia si?. W tym procesie nie s? przyswajane ?adne nowe elementy, ale to, co istnieje w formie latentnej, ujawnia si?, rozwija i zostaje wyra?one. To rozwini?cie si? jest wynikiem samopoznania, samoodkrywania si? absolutu, przej?ciem od stanu skrycia do pe?nej jasno?ci.

W „Traktacie..." okre?lenia „tathagatagarbha" i „dharmakaja" odnosz? si? do dwóch aspektów, czy te? modi, sposobów uobecniania si? ostatecznej rzeczywisto?ci - tathaty. Tathagatagarbha to tathata niewolna od skala? (samalatathata}, za? dharmakaja to tathata pozbawiona skala? (nirmalatathata). Tathagatagarbh? okre?la si? tam jeszcze jako rzeczywisto?? wspóln? wszystkim ?ywym istotom - ich przyrodzone l?nienie, absolut, który rozpoznaje si? za pomoc? jednostkowej ?wiadomo?ci. Po?ród uzasadnie? jej obecno?ci we wszystkich istotach pojawia si? wskazanie, i? jest ona efektem zrównuj?cego wszystkie istoty przenikania dharmakaji. Osi?gni?cie tej ostatniej wi??e si? z rozpoznaniem jej jako zasady w?asnej poznaj?cego, jako jednostkowej ?wiadomo?ci.

Idea przenikaj?cej wszystko dharmakaji odnosi si? do drugiego, jeszcze tu nie sygnalizowanego znaczenia tathagatagarbhy - ?ona czy macierzy tathagaty. Z uwagi na jego istotow? to?samo?? z dharmami jest to równie? macierz dharm. Poj?cie to tak?e rozwija si? w kilku koncepcjach. Zanim niektóre z nich zostan? przedstawione, warto zwróci? uwag? na j eden z atrybutów tathagatagarbhy, a mianowicie jej ?wietlisto??. W „Traktacie ..." pisze si? o zarodku-macierzy tathagaty, ?e ?wieci jasno i przejrzy?cie (Rgv V 170). W sutrze „Zst?pienie na Lance", ?e jest z natury l?ni?ca i czysta (Lan 77). Godzi si? jeszcze przypomnie? przedstawion? w tek?cie wprowadzaj?cym charakterystyk? nirwany jako stanu przewy?szaj?cego blaskiem s?o?ce i ksi??yc. Wydaje si? zatem, ?e radiacja ?wietlna jest atrybutem buddyjskiego absolutu. Domniemanie to poniek?d potwierdza imi? nadane Buddzie personifikuj?cemu ten absolut —Wajro?ana, „L?ni?cy", „?wiec?cy".

Idea macierzy czy te? obszaru dharm (dharmadhatu) pojawia si? w sutrze „Kwietna girlanda" (Av). Utworem zamykaj?cym to obszerne dzie?o jest „Kwietna ozdoba" (Gv), której tre?ci? s? duchowe poszukiwania cz?owieka ?wieckiego o imieniu Sudhana. Pod koniec podró?y bodhisattwa Maitreja prowadzi Sudhan? do ogromnej wie?y, siedziby Buddy Wajro?any. Poszukiwacz odkrywa w wie?y rzeczywisto?? mnogich rzeczy i mnogich wie?, z których ka?da kryje w sobie wie?e pozosta?e wraz z ich rozleg?? zawarto?ci?. Wszystko si? tam bez przeszkód wzajemnie przenika, zachowuj?c nawet najdrobniejsze zjawiska w stanie nienaruszonym. Ca?o?? zjawisk zawiera si? w ka?dym z nich, a ka?de zjawisko stanowi niezbywalny element ca?o?ci.

Bardziej udan? metafor? ni? wie?a Wajro?any jest sie? Indry, przedstawiona w pochodz?cym z VI lub VII w. chi?skim dziele „Koncentracja i kontemplacja w pi?ciu naukach «Kwietnej girlandy»" (ch. „Huayan wujiao zhiguan"). Ka?de zjawisko (dharm?) porównuje si? tam do diamentu oszlifowanego tak, ?e odbijaj? si? w nim wszystkie inne zjawiska-diamenty, ??cznie z ich w?asnymi odbiciami. Ta wizja nie kwestionuje ró?nic wyst?puj?cych mi?dzy rzeczami, ale wskazuje, ?e ka?de zjawisko jest zwi?zane ze wszystkimi innymi zjawiskami, nie powoduj?c utraty tego, co je wyró?nia. W tradycji „kwietnej girlandy" (ch. huayan) powy?sze wizje znalaz?y wyraz w kilku koncepcjach. Dwie najwa?niejsze to: koncepcja pozbawionego przeszkód wzajemnego przenikania si? wszystkich zjawisk oraz koncepcja powtarzaj?cej si? w niesko?czono?? relacji posiadania poddanych przez pana, gdzie panem jest ka?de ze zjawisk, za? poddanymi zjawiska pozosta?e. Obszar dharm (dharmadhatu) nie jest ró?ny od oddzielaj?cego i ró?nicuj?cego zjawiska ?wiata naturalnego do?wiadczenia. Jest to nasz ?wiat postrzegany sub specie aetemitatis. W ka?dej jego cz?stce jest obecna ca?o??, a dla ca?o?ci ka?da cz?stka jest koniecznym elementem. Wszystkie zjawiska s? wspó?zale?ne. Ka?de z nich pozostaje tym, czym jest, nie zaznaj?c oporu ze strony innych.

Oczywi?cie nie wszystkie koncepcje mahajany s? tak wyrafinowane jak te wy?ej przedstawione. Jest ona wielkim pojazdem nie dlatego, ?e wiezie istoty z rozwini?t? potrzeb? metafizycznych dywagacji. Obecno?? takiej potrzeby, cho? znamionuje duchowy rozwój, o ostatecznym sukcesie nie tylko nie przes?dza, ale na wysokich szczeblach jest jedynie zb?dnym balastem. Mah?jana jest wielka, gdy? jedzie tam, gdzie inny pojazd nie dociera, a tak?e dlatego, ?e zabiera tam wielk? rzesz? ludzi. Na jej pok?adzie jest miejsce i dla metafizyków, i dla ufnych w opatrzno?ciow? opiek? prostaczków.