Spotkanie buddyzmu z Zachodem Frédéric Lenoir Od Aleksandra Wielkiego po Marco Polo, od Schopenhauera po Nietzschego, od Carla Gustava Junga po Allena Ginsberga, od Heleny Blavatskiej po Alexandr? David-Neel, od transcendentalistów po hollywoodzkie gwiazdy – liczni podró?nicy, my?liciele i arty?ci z Zachodu pasjonowali si? m?dro?ci? Buddy. Ksi??ka Frederica Lenoira jest pierwsz?, która tak dog??bnie analizuje ró?ne etapy kontaktów buddyzmu z Zachodem oraz pokazuje, jak wiele buddyjskich nauk b??dnie zinterpretowano, podchodz?c do nich przez kulturowe pryzmaty naszej cywilizacji. Ukazane w niniejszej ksi??ce mylne wyobra?enia o buddyzmie, takie jak chocia?by mit “?wi?tego Tybetu”, cz??ciowo wyja?niaj? jego powodzenie w Europie i Stanach Zjednoczonych. Ksi??ka ta pozwala równie? zrozumie?, dlaczego, po pora?ce innych wielkich ideologii religijnych, naukowych i politycznych, buddyzm zaczyna cieszy? si? coraz wi?kszym uznaniem na Zachodzie. Wielu ludzi dostrzega w istocie buddyjskiej my?li co?, co mo?na nazwa? duchowo?ci? laick?, a tak?e humanistyczn? filozofi? i etyk? opart? na indywidualnej odpowiedzialno?ci, które szczególnie odpowiadaj? zarówno duchowym potrzebom jednostek, jak te? wielkim, globalnym wyzwaniom jakie czekaj? ludzko?? w XXI wieku. Czy przek?adaj?c dzia?ania na rzecz ?wiata ponad dzia?aniem dla w?asnego dobra, a tak?e przywracaj?c równowag? pomi?dzy intuicj? a rozumem, buddyzm mo?e pomóc naprawi? nadu?ycia zachodniej cywilizacji, która do tej pory by?a zbyt zaj?ta technologicznym rozwojem, po?wi?caj?c mniej uwagi poszukiwaniom sensu ?ycia oraz jedno?ci ?wiata i cz?owieka? Zdystansowany oraz popularyzatorski charakter tego dzie?a pozwala ka?demu wyrobi? sobie w?asn? opini? na temat spotkania buddyzmu i Zachodu, o którym historyk cywilizacji, Arnold Toynbee, nie waha? si? powiedzie?, ?e stanowi?o “najbardziej znacz?ce wydarzenie XX wieku.” Frédéric Lenoir jest doktorem socjologii i naukowcem zwi?zanym z Centrum Interdyscyplinarnych Bada? nad Religiami. Wspó?kierowa? tworzeniem Encyklopedii religii (Bayard, 1997), wspó?pracuje z opiniotwórczym czasopismem L’Express. Pe?ni? tak?e rol? moderatora rozmowy pomi?dzy buddyjskim lam? Dzigme Rinpocze i katolickim mnichem, benedyktynem, ojcem Robertem Le Gall’em, której zapis zosta? opublikowany w popularnej ksi??ce Mnich i lama (wydanie polskie: KOS, Katowice 2002).

Tytu?em wst?pu do ksi??ki, chcia?bym przedstawi? kilka krótkich wypowiedzi autorstwa najwi?kszych zachodnich umys?ów naszych czasów na temat spotkania Zachodu z buddyzmem. W porz?dku chronologicznym wchodz? na scen?: filozof, naukowiec, psycholog, teolog i historyk. Prawdopodobie?stwo nowego, europejskiego buddyzmu... Najwy?sze niebezpiecze?stwo. Fryderyk Nietzsche Je?eli istnieje w ogóle religia, która mo?e sprosta? wymaganiom wspó?czesnej nauki, to jest ni? buddyzm. Albert Einstein Budda, tak naprawd?, nie przedstawi? tylko pewnej filozofii. Rzuci? on cz?owiekowi prawdziwe wyzwanie. Carl-Gustav Jung Prawdopodobnie Budda jest ostatnim z religijnych geniuszy, z którym chrze?cija?stwo b?dzie musia?o si? skonfrontowa?. Romano Guardini Spotkanie buddyzmu z Zachodem stanowi najbardziej znacz?ce wydarzenie XX wieku. Arnold Toynbee F.L.

CZ??? PIERWSZA

Narodziny b??dnego wyobra?enia

Podró?nicy i misjonarze staro?ytno?ci, ?redniowiecza i renesansu

Rozdzia? I

Grecja, Indie i buddyzm

Czy buddyzm przenika? na Zachód ju? w czasach antycznych? Je?li tak, to czy mia? on jaki? wp?yw na my?l ?ydowsk?, greck? lub chrze?cija?sk?? Te kwestie s? obecnie bardzo ?ywo dyskutowane w ?rodowiskach zachodnich buddystów.

Przypomnijmy najpierw, ?e jednolito?? polityczna imperium perskiego, której kontynuatorem by?o pa?stwo Aleksandra Wielkiego, a jeszcze pó?niej Imperium Romanum, przez wiele wieków sprzyja?a kontaktom mi?dzy Orientem a ?wiatem Zachodu, w szczególno?ci dotyczy to kontaktów Indii i Grecji. W istocie w roku 546 p.n.e., kiedy to przysz?y Budda mia? oko?o dziesi?ciu lat, perski w?adca Cyrus Wielki podbija? greckie miasta w Azji Mniejszej, jednocze?nie zagarn?? indyjskie terytoria po?o?one w dorzeczu Indusu, ko?cz?c w ten sposób budow? wielkiego imperium, które rozci?ga?o si? od Egiptu po Indie. Dzi?ki ?wietnie utrzymanym drogom i licznym stanicom, rozsianym wzd?u? g?ównych szlaków oplataj?cych ca?y obszar b?d?cy pod w?adaniem Persów, Budda móg?by nawet osobi?cie, w czasie krótszym ni? trzy tygodnie, odby? konn? podró? i z?o?y? wizyt? wspó?czesnemu sobie Pitagorasowi. Obecnie z powodu braku stabilno?ci politycznej w wi?kszo?ci pa?stw usytuowanych mi?dzy Grecj? a Indiami taka podró? by?aby niemal niemo?liwa! Hegel podkre?li? wi?c s?usznie, ?e z powodu wprowadzonej jednolito?ci politycznej “Persowie wp?yn?li na rozwój kontaktów mi?dzy Orientem a Zachodem.”¹

Dwa wieki pó?niej, w roku 331 p.n.e., m?ody macedo?ski król Aleksander zwyci??y? perskiego w?adc? Dariusza III i podbi? jego imperium. Jeszcze bardziej zach?anny na nowe ziemie ni? w?adcy perscy, Aleksander kontynuowa? swój marsz na wschód, przekroczy? Indus i odnosz?c kolejne zwyci?stwa, posuwa? si? w kierunku Gangesu. Zmuszony jednak przez swych genera?ów do zawrócenia z drogi, pozostawi? po ?mierci imperium równie stabilne jak pa?stwo Cyrusa. [Faktycznie ziemiami podbitymi przez Aleksandra podzielili si? wodzowie jego armii zapocz?tkowuj?c trzy wielkie dynastie: Ptolemeuszy, Antygonidów i Seleucydów – przyp. t?um.] Taki jest pocz?tek epoki któr?, nazywamy okresem helle?skim, kiedy to kultura antycznej Grecji rozprzestrzeni?a si? na ca?ym terytorium rozleg?ego imperium a j?zyk Homera sta? si? swoistym lingua franca dla wielu ludzi zamieszkuj?cych tereny rozci?gaj?ce si? od delty Nilu do pó?nocno-wschodnich prowincji Indii. Dwa wieki pó?niej Cesarstwo Rzymskie zagarnie te obszary i utrzyma je jeszcze przez wiele wieków w politycznej jednolito?ci, która b?dzie sprzyja? wszelkiego rodzaju wymianie. [W istocie w?adza Rzymu nie si?ga?a wschodnich rubie?y podbitych przez Aleksandra Wielkiego. W czasach rzymskich tereny od dzisiejszego Iranu na wschód podlega?y dynastii Seleucydów, a nast?pnie Partom i Sasanidom, którzy ulegli dopiero w VII wieku n.e. muzu?ma?skim naje?d?com z Arabii – przyp. t?um.]

Jean Filliozat jasno wykaza?, ?e w czasach antycznych liczne i ucz?szczane szlaki komunikacyjne zapewnia?y wa?n? i sta?? wymian? handlow? mi?dzy Wschodem a Zachodem; podkre?li? ponadto, ?e “Zachód raczej importowa? ni? eksportowa?.”² Skoro importowa? towary, równie dobrze móg? importowa? idee. Wp?yw intelektualny Indii na Grecj?, a nast?pnie na Rzym, jest dzi? trudny do oszacowania, niemniej nie nale?y go z tego tylko powodu ignorowa?. Indyjskie ?lady w my?li i religii grecko-rzymskiej nie s? wcale rzadkie: od do?? prymitywnego pitagoreizmu, poprzez my?l Platona i stoików, a? do licznych orientalnych kultów wyznawanych przez mieszka?ców Cesarstwa Rzymskiego. Wiara Greków w metempsychoz?, w?drówk? dusz, jest z pewno?ci? jednym z najdobitniejszych tego przyk?adów. Wielu staro?ytnych pisarzy ?yj?cych w ró?nych czasach ceni?o wiedz? Indii i ich religi?. Inspiruj?c si? prawdopodobnie Scylaksem i Hekate z Miletu (VI wiek p.n.e.) grecki historyk Herodot opisuje w barwny sposób flor?, faun? i obyczaje indyjskie w Uwadze o Indiach opublikowanej oko?o roku 420 p.n.e. Po nim Ktezjasz z Knidos (pocz?tek IV wieku) k?adzie nacisk w opisach na “zadziwiaj?cy” charakter Indii, podczas gdy Plutarch w swoim ?yciu Aleksandra, oraz Megastenes (który opublikowa? swoje dzie?o Indica w 291 roku p.n.e.) w malowniczy sposób wprowadzaj? na scen? “gimnozofistów”, nagich filozofów-ascetów z Indii, którzy w czasach Aleksandra budzili ogóln? sensacj?. Jako pe?nomocnik wielu ambasad Megastenes sp?dzi? w Indiach na prze?omie IV i III wieku p.n.e. blisko pi?? lat. Relacjonuje on, jak to pos?owie Aleksandra, “syna Zeusa”, chcieli zmusi? hinduskiego m?drca Mandanisa, by ten uda? si? z nimi. ?mia?a odpowied?, jak? otrzymali od niego wzbudzi?a ostatecznie podziw wielkiego w?adcy – brzmia?a ona: “Aleksander, który rz?dzi tylko niewielk? cz??ci? Ziemi, nie jest ?adnym synem Zeusa; m?drzec nie chce jego podarków i nie obawia si? jego gró?b. Dopóki pozostaje przy ?yciu, Indie s? dla niego po?ywieniem wystarczaj?cym dla jego potrzeb; je?li umrze, wyzwolony od zu?ytego staro?ci? cia?a, zdob?dzie w zamian wspanialszy i czystszy wymiar egzystencji.”³

Wp?yw czy podobie?stwo?

Je?eli znajomo?? pewnych indyjskich doktryn w?ród Greków jest faktem bezdyskusyjnym, i je?li ich wp?yw na rozwój antycznej filozofii jest bardzo prawdopodobny, to jakie miejsce zajmuje w tym buddyzm? Kwestia jest bardzo z?o?ona i wzbudza od stu pi??dziesi?ciu lat – a w rzeczywisto?ci odk?d buddyzm sta? si? znany na Zachodzie – ?ywe polemiki mi?dzy wspólnot? historyków, którzy odrzucaj? wszelk? mo?liwo?? wp?ywu buddyzmu na my?l greck? czy chrze?cija?sk?, a pewn? liczb? rozmaitych autorów, przekonanych, ?e jest przeciwnie.

Dysponujemy trzema historycznymi ?ladami, które potwierdzaj? symbioz? kultury greckiej i buddyjskiej na Wschodzie w okresie helle?skim. Szczególnie dotyczy to prowincji Gandhara, regionu Azji Centralnej, który przez d?ugi czas znajdowa? si? pod w?adz? Seleucydów. Prace Alfreda Fouchera na temat sztuki grecko-buddyjskiej w Gandharze⁴ pokazuj? nadzwyczajne przenikanie si? kultury helle?skiej i buddyjskiej uwidocznione w pos?gach Buddy, któremu nadano greckie rysy twarzy, a tak?e w pos?gach Apollina zasiadaj?cego w postawie O?wiecenia. S?ynny tekst buddyjski Pytania Milindy (Milindapanhas) przedstawia dialog buddyjskiego m?drca Nagaseny z greckim królem Milind?. Autentyczno?? i staro?ytno?? tego tekstu nie podlegaj? ?adnej w?tpliwo?ci, nawet je?li nie nale?y on do oficjalnego kanonu buddyjskich pism. O ile Nagasena nie pozostawi? ?adnego historycznego ?ladu, istniej? ?wiadectwa co do króla Milindy (jego imi? jest zindianizowan? form? greckiego imienia Menander, Menandros). By? on szóstym nast?pc? Demetriosa, który w 175 roku p.n.e. stworzy? królestwo indo-greckie. Menandros panowa? oko?o II wieku p.n.e. na rozleg?ym terytorium rozci?gaj?cym si? od Pend?abu, poprzez Gandhar?, a? po okolice Kabulu. Wielu greckich autorów (Strabon, Plutarch) wspomina o jego rz?dach, a liczne monety z tamtego okresu pozostawi?y nam wizerunek tego w?adcy. Menandros, prawdopodobnie nawrócony na buddyzm (co do tego nie ma pewno?ci), cieszy? si? tak wielk? reputacj? sprawiedliwego w?adcy, ?e wed?ug Plutarcha po jego ?mierci stawiano mu pos?gi, a nawet spierano si? o to, kto otrzyma prochy zmar?ego. Napisane w j?zyku palijskim Pytania Milindy poruszaj? g?ówne filozoficzne zagadnienia buddyzmu Ma?ej Drogi, takie jak: nietrwa?o?? zjawisk, nieistnienie duszy jako substancjalnej zasady, reinkarnacja, karma, samsara, nirwana, itd. Tekst ma form? dialogu mi?dzy greckim królem, który z zainteresowaniem i wnikliwo?ci? zadaje pytania, a buddyjskim m?drcem, którego odpowiedzi s? przekonuj?ce i naznaczone g??bok? m?dro?ci?. W tym apologetycznym tek?cie mo?na dostrzec pewne sk?onno?ci do prozelityzmu typowe dla buddyjskiej wspólnoty tamtej epoki. Wed?ug Louisa Finot, który przet?umaczy? Pytania Milindy na j?zyk francuski, to zadziwiaj?ce dzie?o “jest wspania?? indyjsk? ro?lin?, która zakwit?a w godzinie, gdy s?o?ce Hellady rzuca?o swe ostatnie promienie na urodzajn? ziemi? Gandhary.”⁵

Te dwa przyk?ady spo?ród wielu pokazuj? mo?liwo?? wymiany grecko-buddyjskiej, czy te? wp?ywu buddyzmu na kultur? helle?sk? na Wschodzie. A jak wygl?da?a sytuacja na Zachodzie? Czy przes?anie Buddy przekroczy?o granice królestwa Gandhary, by rozprzestrzeni? si? w Grecji, Rzymie lub w Palestynie?

W czasach panowania indyjskiego cesarza A?oki (oko?o III w. p.n.e.) doktryna Buddy dotar?a, za po?rednictwem tego w?adcy, na Zachód gdzie zdoby?a wielu adeptów. A?oka by? wnukiem Czandragupty, znanego z podbojów indyjskiego króla i za?o?yciela dynastii Maurjów, który nied?ugo po ?mierci Aleksandra Macedo?skiego ustanowi? w Indiach rozleg?e cesarstwo. Wywodz?cy si? z niskiej kasty, nawróci? si? na d?inizm, reformatorski od?am hinduizmu bliski buddyzmowi, i po?lubi? greck? ksi??niczk?. Wychowany w grecko-indyjskiej kulturze A?oka doko?czy? dzie?o zjednoczenia Indii, podj?te przez dziadka. By?o to szczególnie krwawe przedsi?wzi?cie i przej?cie A?oki na buddyzm, oko?o 255 r. p.n.e., budzi w?tpliwo?ci wielu historyków, uznaj?cych tak? konwersj? raczej wyrachowan? polityczn? gr? ni? za szczere przyj?cie nowej etyki opartej na niestosowaniu przemocy. Mimo to A?oka zaznaczy? si? w historii jako wielki promotor doktryny buddyjskiej. W roku 242 p.n.e. zwo?a? w stolicy kraju Pataliputrze wielki sobór, na którym zarz?dzi?, by do wszystkich zak?tków ?wiata udali si? misjonarze z zadaniem g?oszenia buddyjskiego przes?ania pokoju. Nawi?za? stosunki dyplomatyczne z wieloma krajami basenu Morza ?ródziemnego (Macedonia, Egipt, Syria), wi?c ?atwo mu by?o wys?a? pos?a?ców w te odleg?e rejony. Wed?ug jego edyktów, grawerowanych w kamieniu i spotykanych a? nawet na kra?cach jego rozleg?ego imperium, ufundowa? buddyjskie wspólnoty w kilku o?rodkach kultury helle?skiej, takich jak Aleksandria w Egipcie, i rozpowszechni? Dharm? na Zachodzie. Na przyk?ad trzeci edykt oznajmia triumfalnie: „W królestwie Greków wsz?dzie stosuje si? nauki Dharmy.”⁶

O ile jednak wiadomo, twierdzenia te nie znalaz?y potwierdzenia. Buddyzm wydaje si? by? kompletnie nieznany twórcom kultury antycznej, nawet tym pó?niejszym. Zgodnie z nasz? wiedz? historyczn? pierwszym, który cytowa? imi? Buddy, by? chrze?cija?ski teolog Klementyn z Aleksandrii.⁷ Pisa? on w swoim dziele Stromata (Kobierce) oko?o 220 roku: „Po?ród mieszka?ców Indii s? tacy, którzy pod??aj? za wskazówkami jakowego? Butty, oddaj?c mu cze?? niczym bogu.”⁸ To niewiele jak na optymistyczne zapewnienia odczytane z edyktów A?oki o promieniowaniu Dharmy na Zachód. Przywo?ajmy tu jednak ostatnie wyniki bada? wp?ywu buddyjskiego monachizmu (?ycia zakonnego) na ?ydowskie wspólnoty esse?czyków, dzia?aj?ce ju? w drugim wieku przed nasz? er? (odwrócenie si? od ?wiata, celibat, ubóstwo, dyscyplina, organizacja ?ycia wspólnoty). ?ydowski historyk Flawiusz Józef (I w. n.e.) wspomina tak?e o wierze faryzeuszy w reinkarnacj?¹⁰, która mog?a by? inspirowana doktryn? buddyjsk? przyniesion? przez pos?a?ców A?oki do Aleksandrii, intelektualnej stolicy ?wiata helle?skiego, a zarazem miejsca krzy?owania si? kultury ?ydowskiej oraz greckiej. Jednak do tej pory ?aden historyczny ?lad, nie pozwala z ca?? pewno?ci? potwierdzi? tych hipotez.

Chc?c znale?? pierwsze ?wiadome zapo?yczenia z buddyzmu, trzeba raczej si?gn?? do manichejskich pism z III w. n.e.. Mani, duchowy przywódca pochodzenia babilo?skiego, uwa?a? si? za „piecz?? Proroka” i próbowa? stworzy? now? tradycj? duchow?, opieraj?c si? na wielkich religiach antycznego ?wiata. Mani uda? si? do Indii i w swoim synkretycznym systemie zawar? wiele elementów buddyjskich. Pisa?: „Pos?a?cy Boga przez ca?e stulecia dzielili si? sw? m?dro?ci?, dlatego manifestowali si? jako wielkie osobowo?ci: Budda w Indiach, Zaratustra w Persji, Jezus w krajach Bliskiego Wschodu, a wreszcie przyby? ostatni prorok, którym jestem ja, Mani, wys?aniec prawdziwego Boga do krainy Babel.”¹¹ O ile tezy manichejskie – z których cz??? znacznie odbiega od ?wiatopogl?du buddyjskiego – znalaz?y du?y pos?uch w basenie Morza ?ródziemnego, nie przyci?gn??y jednak uwagi ludzi Zachodu do osoby Buddy ani do jego nauki. Znajdujemy jedynie aluzj? (i to b??dn?) do jego cudownych narodzin u ?w. Hieronima w IV wieku i kilka rzadkich wzmianek na temat jego imienia w formu?ach kl?tw ko?cielnych rzucanych na manichejczyków.

Nawet je?li nasza wiedza historyczna jest ograniczona z powodu zagini?cia wi?kszo?ci antycznych tekstów, jasne jest, ?e buddyzm nie zadomowi? si? w ?wiadomo?ci Europejczyków w przeciwie?stwie do braminizmu, du?o cz??ciej przywo?ywanego. Jak podkre?la? cz?sto wielki orientalista Sylvain Levi pod koniec XIX wieku: „Mimo nieprzerwanych kontaktów ?wiata helle?skiego z Indiami, a potem wyprawy Aleksandra na kra?ce Cesarstwa Rzymskiego, literatura grecka w?a?ciwie zignorowa?a istnienie buddyzmu, st?d te? jego nik?a znajomo??.”¹² Nawet Henri de Lubac [Francuski jezuita, kardyna?, jeden z nawybitniejszych teologów katolickich XX wieku. - przyp. t?um.] przekonywa? w 1952 r.: ”Nie mamy ?adnego dowodu, by nauka Buddy dotar?a w tamtych czasach do basenu Morza ?ródziemnego”.¹³ Potwierdza? to potem Jean Filliozat: „Buddyzm wydaje si? by? ca?kowicie ignorowany w antycznym ?wiecie greckim.”¹⁴


Przypisy:

^1. Friedrich Hegel, La Raison dans l’histoire. Introduction à la philosophie de l’histoire, Plon, 1965, s. 285.

^2. Jean Filliozat, «Les échanges de l’Inde et de l’Empire romain aux premiers siècles de l’ère chrétienne», [w :] Revue historique, stycze?-marzec 1949.

^3. F. Jacoby, Die Fragmente der griechischen Historike, III, C2, Brill, Leyde, 1958, s. 603. Cyt. równie? przez: Strabon, Géographie, XV, 1, 68.

^4. Alfred Foucher, L’Art gréco-bouddhiste du Gandhâra, trois volumes, 1905-1922.

^5. Les Questions de Milinda, prze?. i oprac. Louis Finot, Dharma, 1983.

^6. Jules Bloch, Les Inscriptions d'Ashoka, 1950, p. 131.

^7. Co potwierdza?oby twierdzenia A?oki na temat obecno?ci mnichów buddyjskich w Aleksandrii.

^8. Klemens z Aleksandrii, Stromata, 1, rozdzia? XV.

^9. A.Dupont-Sommer, Essénsime et bouddhisme, w: Comptes rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, kwiecie? 1981, ss. 698-715.
M.Philonenko, Un écho de la prédication d'Ashoka dans l'Epitre des Jacques, w: Ex Orbe religionum, Studia Geo Widengren, I, 1972, ss. 254-265. Cyt. przez Francis Smidt, Entre juifs et grecs: le modéle indien, w: L'Inde et l'imaginaire, EHESS, 1988, ss. 33-47.

^10. Józef Flawiusz, Wojna ?ydowska, II, 163; III, 374, Minuit; Antiquités juives, XVIII, 14.

^11. Mani, Shapuhrakan, t?umaczenie A. i J.-P. Mahé, w: La Sagesse de Balahvar, Gallimard, s. 29.

^12. Sylvain Levi, Le bouddhisme et les Grecs, w: Revue de l'histoire des religions, 1891, t. XXIII, s. 36.

^13. Henri de Lubac s.j., Le Rencontre du bouddhisme et de l'Occident, Aubier, coll. Théologies, 1952.

^14. Jean Filliozat, Les étapes des études bouddhiques, w: René de Berval, Présence du bouddhisme, Gallimard, 1987 s. 371.

?ród?o: La Rencontre du bouddhisme et de l'Occident, Frédéric Lenoir (Fayard, 1999). T?umaczenie: Dorota Bury.