Buddyzm wobec ?mierci Ninian Smart

Motywem przewodnim w pogl?dach wyznawców buddyzmu na ?mier? jest doktryna o ponownych narodzinach. Doktryna ta w wielu aspektach zasadniczo ró?ni si? od koncepcji ?ycia pozagrobowego w tradycji zachodniej i semickiej. Po pierwsze, buddy?ci uwa?aj?, ?e jednostka jest w swej istocie wieczna, dopóki nie osi?gnie wyzwolenia z wszelkich pragnie? (nirwany). Od tego momentu ponowne narodzenie ju? nie nast?puje. Jednostka przechodzi przez ?a?cuch licznych kolejnych wciele?, a proces zmian b?dzie post?powa? dopóty, dopóki cz?owiek b?dzie pozostawa? we w?adzy pragnie? i niewiedzy duchowej. Ten cykl istnienia jednostkowego wyst?puje na tle szerszego t?a kosmologicznego, w którym na przestrzeni d?ugich wieków odbywa si? sta?y nawrót regresji i rozwoju. Podobn? kosmologi? obserwujemy w hinduizmie i d?inizmie. W dialogu tej filozofii wyznawcy hinduizmu obliczaj?, i? ka?da kalpa, czyli eon, trwa 4 320 000 000 lat i obejmuje jeden dzie? w ?yciu Brahmy; Brahma ?yje 100 lat, a ka?dy dzie? uzupe?nia noc. Tak wi?c ka?da wielka epoka (mahakalpa) stworzona przez ?ycie jednego Brahmy obejmuje 311 040 000 000 000 lat. Potem proces rozpoczyna si? na nowo wraz z nowym Brahm?.

Po drugie, wiara w ponowne narodziny nadaje troch? paradoksalnego zabarwienia koncepcjom nieba, czy??ca itd. Buddyzm bowiem nie zaprzecza istnieniu wy?szych i ni?szych sfer istnienia poza rzeczywisto?ci? tego ?wiata, nie zaprzecza równie? istnieniu bogów, cho? odrzuca doktryn? stwórcy. Jednostka mo?e ponownie narodzi? si? w niebie za spraw? dobrych uczynków; nie jest to jednak ko?cowe wyzwolenie. Niebo nie jest wieczne, jak wszystko inne. To samo, na szcz??cie, dotyczy piek?a. Podobnie nie jest wieczny dobry bóg Brahma i inne bóstwa. Jak na ironi?, musz? si? oni uczy? od Buddy, osi?gn?? za? nirwan? mo?na tylko poprzez ludzkie istnienie. Uzyskanie nirwany jest wi?c osi?gni?ciem czego? wy?szego ni? niebo i wznio?lejszego ni? stan boski. Zbli?one koncepcje znale?? mo?na w systemie doktrynalnym hinduizmu. Prowadzi to do paradoksu, na który natrafiaj? - cho? najcz??ciej bez w?a?ciwego rozeznania - chrze?cija?scy misjonarze. Skoro chrze?cija?ska koncepcja zbawienia sprowadza si? do osi?gni?cia nieba, ci, którzy wychowali si? w duchu przedstawionej wy?ej doktryny ponownych narodzin, b?d? koncepcj? chrze?cija?sk? uwa?a? za gorsz? form? zbawienia.

Po trzecie, buddyjska doktryna ponownych narodzin (w odró?nieniu od podstawowej doktryny hinduskiej) nie obejmuje wiary w dusz?. Nie istnieje odwieczne "ja" jako podstawa stanów materialnych. i duchowych. Tak wi?c wyzwolenie nie sprowadza si? do wyzwolenia duszy. Nie oznacza to, ?e jednostka zyskuje na pewien sposób wieczn? szcz??liwo??. Jest to raczej zast?pienie przemijaj?cych stanów osobowo?ci, które tworz? jednostk?, przez stan odwieczny, jakim jest nirwana. W nirwanie nie ma osoby, gdy? osoba jest nast?pstwem po??czenia przej?ciowych stanów osobowo?ci. Dlatego Budda (przynajmniej w buddyzmie therawadinów, tzn. w buddyzmie cejlo?skim, birma?skim, po?udniowo-wschodnio-azjatyckim) w zasadzie ju? nie istnieje. Brak jest mo?liwo?ci porozumienia si? z nim, a st?d tak?e nie ma modlitw do niego i adoracji. Ceremonia? odprawiany w ?wi?tyniach jest raczej sposobem wyra?enia czci wobec mistrza, który odszed?. Tak wi?c prawdziwe wyzwolenie nie obejmuje jednostki. Prawdziwym ?wi?tym jest ten, kto nie pragnie ani ?mierci, ani ?ycia. Paradoks ten uj?to nast?puj?co:

Istnieje tylko cierpienie: lecz nie ma podmiotu cierpienia.
Jest dzia?anie: lecz nie ma podmiotu dzia?ania.
Jest nirwana: lecz nie ma osoby, która j? osi?ga.
Istnieje droga : lecz nie ma tego, kto ni? w?druje.


Tak wi?c na najwy?szym poziomie o?wiecenia nie nale?y oczekiwa? nie?miertelno?ci indywidualnej. Pragnienie nie?miertelno?ci jest oznak?, ?e cz?owiek nie osi?gn?? spokoju i pogody ducha oraz intuicji ?wi?tego. By?a to jedna z przyczyn, dla której Budda odrzuci? wiar? w nie?mierteln? dusz?, czyli "ja". Drug? przyczyn? by?o to, ?e taka koncepcja by?a niepotrzebna, nie by?o dla niej miejsca w ?wiecie, który charakteryzowa?a "przej?ciowo??": je?li wszystko przemija, i "ja" musi przemin??. Co wi?cej, z jednego zdarzenia wynika nast?pne, a z czego? niezmiennego, tak jak wiekuista dusza, nie mo?e nic wynika?: zdarzenia czy zmiany jej nie dotycz?, i dlatego nie mo?e ona powodowa? zmian. Bezu?yteczn? i myln? ide? jest wi?c przypisywanie cz?owiekowi duszy.

Po czwarte, je?li jednostka mo?e osi?gn?? niebia?skie czy piekielne stany istnienia, odpowiednio do tego mo?e sta? si? zwierz?ciem czy innym ?ywym stworzeniem. Najbardziej czaruj?ce ludowe opowie?ci w buddyzmie dotycz? poprzednich wciele? Buddy, cz?sto pod postaci? zwierz?c?. Ca?o?? ?wiata ?yj?cych bytów tworzy kontinuum: nie ma ostrego rozdzia?u mi?dzy lud?mi i zwierz?tami, jaki istnieje w tradycji zachodniej.

Po pi?te, i to ma du?e znaczenie, ponowne narodziny s? cz?sto przedstawiane we wczesnych tekstach jako ponowna ?mier?. Teksty te negatywnie ujmuj? przysz?o?? jednostki jako nast?pstwo kolejnych ?mierci. Sama ?mier? jest jednak?e tak?e nast?pstwem urodzenia. Problem nie polega na tym, ?e jednostka ma umrze? i dlatego walczy o zbawienie, które w ko?cu przyniesie jej nie?miertelno??. Chodzi raczej o to, ?e jednostka jest skazana na ?ycie, na ?ycie, które ma (przede wszystkim dlatego, ?e prowadzi do ?mierci) istotne braki. To w?a?nie le?y u podstaw buddyjskiej nauki o dukkha, co oznacza dos?ownie "z?y los", ale powszechnie jest t?umaczone na j?zyki obce jako "cierpienie". Wszystko jest zbiorem cierpie?. ?ycie jest zwi?zane z urodzeniem, które jest bolesne, podobnie jak staro??, choroba, ?mier?.

Wielu ludzi Zachodu przyjmowa?o to wszystko jako wyraz pesymistycznego pogl?du na ?wiat, aczkolwiek zadziwiaj?ce jest, ?e wyznawcy wierzenia, które wydaje si? tak pos?pne, s? cz?sto bardzo pogodni. Przygn?biaj?ce wra?enie, jakie sprawia ta nauka, jest myl?ce. Nie nale?y bowiem zapomina?, ?e obok strony czarnej wyst?puje tu i jasna. Niezm?cona pogoda nirwany, spokój ?wi?to?ci pozostaj? jako pozytywne cele. Co wi?cej, Budda nie przeciwstawia? si? istnieniu uciech cz?owieka, lecz wskazuj?c na le??cy u podstaw wszystkiego brak zadowolenia (w tym miejscu u?ycie w przek?adzie terminu "cierpienie" by?oby za mocnym sformu?owaniem) mówi?, ?e prawdziwe szcz??cie jest w drodze, któr? nale?y i??. To jest w?a?ciwy sposób przezwyci??enia ponownej ?mierci, która obraca w gorzki ?art osi?gni?cia i rado?ci cz?owieka.

Wida? wi?c z tego, ?e buddyjska doktryna ponownych narodzin stawia ?mier? w szczególnej sytuacji, z ca?? pewno?ci? odmiennej od tego, czego naucza?a tradycja zachodnia. Problem nie polega na osi?gni?ciu nie?miertelno?ci, lecz na wyj?ciu poza ni?.

Dlatego nirwan? ujmuje si? jako miejsce, w którym nie ma ?mierci; nie oznacza to jednak, aby ?ycie trwa?o tam bez ko?ca. Nirwana istnieje, jak to przedstawili?my, poza królestwem wciele?, a wi?c poza istnieniem jednostkowym. Niektórych komentatorów zastanawia?o, dlaczego jednym z "nierozstrzygni?tych" pyta?, na które Budda odmawia? odpowiedzi nie dlatego, i? by?o nierozwa?ne czy niestosowne, lecz dlatego, ?e by?o ?le skonstruowane, by?o pytanie, czy Budda albo ?wi?ty po osi?gni?ciu po ?mierci ko?cowej nirwany istnieje czy nie istnieje. Budda o?wiadczy?, ?e nies?usznie jest odpowiedzie? zarówno twierdz?co, jak przecz?co, ani te? ?e to nast?puje i nie nast?puje, ani te? ?e ani nast?puje, ani nie nast?puje. Porówna? t? sytuacj? do pytania: co si? dzieje z ogniem po wyga?ni?ciu? Czy p?omie? idzie na pó?noc? Poniewa? pytanie jest absurdalne, nie mo?na na nie odpowiedzie? w?a?ciwie. Tak samo, je?li ?ycie jednostki sk?ada si? ze zmian - strumienia zdarze? duchowych i psychicznych - nie ma jednostkowego istnienia w nirwanie, a jednak nirwana istnieje.

Poniewa? Budda odrzuci? tak?e wiar? w najwy?szego osobowego Boga-Stwórc?, nie mo?na by?o przedstawi? wyzwolenia jako rodzaju jedni czy spójni z nim. W drodze do miejsca, w którym nie istnieje ?mier?, jednostka spotyka bogów. Budda godzi si? z ich istnieniem, traktuj?c ich jako byty mitologiczne mieszkaj?ce w niebie i w innych rejonach kosmosu. Jednak?e, wed?ug tego, co mówi w jednym z ust?pów swoich pism, do ko?ca ?wiata nie dochodzi si? podró?uj?c. Wst?powanie w niebia?skie dziedziny jest w tej w?drówce zb?dne. Koniec ?wiata znajduje si? w zasi?gu ka?dego, na ko?cu drogi. Wiedz?, która wyja?nia, jak to wygl?da, mo?na czerpa? z ?ycia tych, którzy ten koniec osi?gn?li, przede wszystkim z ?ycia samego Buddy.