Debata w Lhasie mi?dzy Kamala?il? a Haszangiem Mahajan? John Powers John Powers studiowa? filozofi? indyjsk? na Uniwersytecie McMaster, a doktorat w zakresie studiów buddyjskich uzyska? na Uniwersytecie Virginia. Jego naukowe zainteresowania koncentruj? si? wokó? filozofii oraz teorii medytacji, jakie rozwin??y si? w Indiach i Tybecie. Powers jest autorem kilku ksi??ek i szeregu artyku?ów o buddyjskiej my?li i praktyce.

Pod?o?e konfliktu.

We wczesnym okresie wprowadzenia buddyzmu do Tybetu nowa religia napotyka?a na powszechny sprzeciw ze strony Tybeta?czyków posiadaj?cych swe w?asne, tradycyjne wierzenia. W?ród buddystów natomiast istnia?y rywalizuj?ce grupy o odmiennych doktrynach i praktykach. Dwa najbardziej wyró?niaj?ce si? od?amy stanowili wyznawcy tradycyjnej hinduskiej mahajany i zwolennicy pogl?dów chi?skiej szko?y ch'an. G?ównym przedstawicielem chi?skiej strony by? mistrz medytacji (Hva sgang, wym.: haszang) zwany Mahajana (z chi?.: Ho-shang Mo-ho-yen), który naucza? podobno, ?e o?wiecenie osi?ga si? nagle, nie za? w rezultacie stopniowego treningu. Pojawia si? w nag?ym b?ysku wgl?du, po którym znikaj? wszelkie mentalne splamienia.

Przeciwnicy chi?skiej szko?y, którzy wyznawali buddyjski model pi?ciu ?cie?ek i dziesi?ciu poziomów, g?osili, ?e proces o?wiecenia polega na stopniowym usuwaniu mentalnych splamie?. Zaciemnienia te nie mog? zosta? zniszczone w jednej chwili, gdy? w rezultacie niezliczonych ?ywotów pe?nych negatywnych my?li i uczynków zakorzeni?y si? one bardzo g??boko. Nie jest mo?liwe, by zwyk?a istota w jednej chwili uzyska?a o?wiecenie buddy, tak jak w?drowiec nie mo?e w jednej chwili wskoczy? na szczyt wysokiej i stromej góry.

Z chi?skich i tybeta?skich zapisów wynika jasno, ?e obie szko?y cieszy?y si? du?ym poparciem. Król zorganizowa? wi?c dysput? z udzia?em przedstawicieli obu stron maj?c? ostatecznie rozstrzygn?? sporn? kwesti?. Na czele przedstawicieli hinduskiej doktryny sta? Kamala?ila, ucze? ?antaraksity. Jak pisze Pudön, ?antaraksita przewidzia? ten konflikt przed swoj? ?mierci? i uprzedzi? króla, ?e kiedy umrze, powinien zaprosi? Kamala?il?, by ten broni? ich pogl?dów. Tybeta?skie i chi?skie kroniki podaj?, ?e obie strony spotka?y si? w Lhasie oko?o 792 roku, by przeprowadzi? ostateczn? dysput?. System, który zwyci??y mia? odt?d obowi?zywa? w Tybecie, natomiast nauki przegranej strony mia?y zosta? zakazane.


Debata w Lhasie: prawda czy legenda?

W swojej pracy na ten temat zamieszczonej w Minor Buddhist Texts II Giuseppe Tucci sprzeciwia si? koncepcji jakoby debata mia?a odby? si? w Lhasie. Twierdzi, ?e w owym czasie Lhasa by?a ma?ym i odosobnionym miastem, a w porze roku kiedy przypuszczalnie odby?o si? spotkanie, dotarcie do tego miejsca mog?o by? trudne. Uwa?a on, ?e dysputa mia?a miejsce w Samje, g?ównym o?rodku buddyzmu tybeta?skiego w tamtych czasach. Paul Demieville, który w swej prze?omowej pracy La Concile de Lhasa podawa? tradycyjn? wersj? jedynej dysputy w Lhasie, zmieni? pó?niej swe stanowisko stwierdzaj?c, ?e prawdopodobnie w ci?gu kilku lat mia?o miejsce wiele kolejnych spotka? mi?dzy g?osicielami natychmiastowego i stopniowego o?wiecenia, a hinduski od?am ostatecznie zwyci??y?. Inni uczeni, na przyk?ad Yoshiro Imaeda, w?tpi? czy debata w ogóle si? odby?a, a Luis Gómez stwierdza, ?e cho? prawdopodobnie przeciwne od?amy prowadzi?y spór, to nie dzia?o si? to podczas pojedynczej rozstrzygaj?cej narady, ale raczej mia? on posta? "serii przypadkowych i niebezpo?rednich konfrontacji". Gómez wniosek ten wysnuwa na podstawie rozbie?no?ci istniej?cych w dokumentach, które rzekomo maj? stanowi? sprawozdanie z debaty.

Niezale?nie od tego czy dysputa przebiega?a tak, jak opisuj? to tradycyjne ?ród?a (czy te? nigdy si? nie odby?a), historia ta jest wa?na dla buddystów tybeta?skich, którzy wierz?, ?e w trakcie tego spotkania zwolennicy hinduskiego pogl?du o stopniowym osi?ganiu o?wiecenia zdecydowanie zwyci??yli propagatorów chi?skiej szko?y. W ostateczno?ci popularno?? tej historii dowodzi, ?e w ósmym stuleciu musia? zaistnie? konflikt mi?dzy hinduskim pogl?dem stopniowej ?cie?ki do o?wiecenia, a chi?sk? doktryn? nag?ego o?wiecenia, i ?e zwolennicy tego pierwszego pogl?du ostatecznie zwyci??yli. Je?li odby?a si? pojedyncza narada, to wydaje si? prawdopodobne, ?e nie zako?czy?a ona sporu, a przedmiotem kolejnych debat sta?y si? relatywne korzy?ci wynikaj?ce z ka?dego z przeciwstawnych podej??. Wszystkie dost?pne ?ród?a s? zgodne co do faktu, ?e chi?ska doktryna by?a swego czasu popularna w Tybecie, a nast?pnie zanik?a. Dowodem dla powszechnej dezaprobaty wobec tych doktryn mo?e by? fakt, ?e nawet wspó?cze?ni tybeta?scy uczeni, je?li mówi? o natychmiastowym o?wieceniu czuj? si? w obowi?zku wyja?nia?, ?e ich nauki znacz?co ró?ni? si? od nauk Haszanga Mahajany.


Kroniki Pudöna.

Najbardziej rozpowszechnionym sprawozdaniem z debaty jest fragment Historii Buddyzmu autorstwa Pudöna. Stwierdza on, ?e praktyki i doktryny Ch'an zyska?y w Tybecie wielu zwolenników, ku przera?eniu ludzi wyznaj?cych model hinduski. By zapobiec szerzeniu si? chi?skiej herezji, powo?ali oni rad?, podczas której obie strony mia?y broni? swoich racji. Wyznawcy hinduskiego od?amu koncentrowali si? na rzekomej niespójno?ci nauk Haszanga Mahajany. Jak donosi Pudön, Haszang i jego uczniowie od?egnywali si? od etycznego sposobu ?ycia, twierdz?c, ?e nie ma on wp?ywu na osi?gni?cie stanu buddy. O?wiecenie odnajduj? jedynie ci, którzy osi?gaj? stan ca?kowitego wyciszenia, w którym ustaje my?l. Zgodnie z tym co pisze Pudön, Haszang by? autorem rozpraw, w których negowa? tradycyjne praktyki Dharmy i g?osi?, ?e do o?wiecenie uzyskuje si?, pozostaj?c w stanie podobnym do snu. Haszang Mahajana mia? pono? rozpocz?? debat?, podsumowuj?c swoje pogl?dy w nast?puj?cy sposób:

Ten kto nie ma ?adnych my?li ani sk?onno?ci mo?e by? ca?kiem wyzwolony ze Zjawiskowego ?ycia. Nieobecno?? my?li, d??e? czy docieka? prowadzi do niepostrzegania rzeczywisto?ci [w postaci] oddzielnych bytów. W ten sposób mo?na osi?gn?? (stan buddy) natychmiast, niczym (Bodhisattwa) osi?gaj?cy Dziesi?ty Poziom.

Kamala?ila odpar?:

Nie posiadanie my?li na temat jakiegokolwiek fragmentu istnienia i nie kierowanie umys?u w ?adn? stron? nie oznacza, ?e mo?na przesta? pami?ta? wszystko, czego si? do?wiadczy?o i przesta? o tym my?le? (...). Je?li sam brak (?wiadomo?ci i) wspomnie? uwa?any jest za wystarczaj?cy, to przecie? w omdleniu lub pod wp?ywem ?rodków odurzaj?cych osi?ga si? w?a?nie stan, w którym nie ma mentalnych konstrukcji (...). Bez odpowiedniej analizy brak jest ?rodków na osi?gni?cie wyzwolenia od my?li.

Hinduski uczony D?nianendra uchwyci? sedno sprawy, zapytuj?c wyznawców chi?skiej doktryny: "Je?li mo?ecie w ka?dej chwili osi?gn?? o?wiecenie, to co tutaj jeszcze robicie?" Innymi s?owy, je?li mogli oni w ka?dym momencie zosta? buddami, to dlaczego tracili czas, dyskutuj?c o tym, jak rzeczywi?cie osi?gn?? ten stan? Nast?pnie przedstawi? pogl?d hinduskiej mahajany, który g?osi, ?e o?wiecenie jest rezultatem stopniowego doskonalenia wspó?czucia i m?dro?ci, a droga ta zaczyna si? od kultywowania moralno?ci i praktykowania medytacji. Usuwa to mentalne splamienia, prowadz?c do coraz to g??bszego zrozumienia rzeczywisto?ci, a ostatecznym owocem tego zrozumienia jest wszechwiedza. D?nianendra stwierdzi? dalej, ?e dla pod??aj?cego ?cie?k? Cz'an niemo?liwe jest osi?gni?cie o?wiecenia, bo kto? taki musia?by tylko spa? i nic nie robi?. Zgodnie z tym, co pisze Pudön, Chi?czycy nie byli w stanie odpowiedzie? na te zarzuty i siedzieli w milczeniu. Król zdecydowa?, ?e zwyci??y? pogl?d hinduski, a nauki Haszanga Mahajany s? od tej pory zabronione. Cz?onkowie chi?skiej szko?y uznali sw? pora?k? i powrócili do Chin. Pudön dodaje, ?e Haszang Mahajana by? tak zdruzgotany utrat? autorytetu, ?e wraz z du?? grup? uczniów pope?ni? samobójstwo. Kamala?ila nie móg? jednak zbyt d?ugo ?wi?towa? swego zwyci?stwa, gdy? kilku pozosta?ych uczniów Haszanga op?aci?o chi?skich morderców, by go zabi?. Pudön podaje, ?e zamordowali oni Kamala?il? poprzez zmia?d?enie jego nerek.

Chi?ska kronika autorstwa Wang-hsi sprzeciwia si? stwierdzeniu Pudöna jakoby zwyci??y? hinduski od?am. Wang-hsi donosi, ?e nauki Haszanga Mahajany og?oszone zosta?y za zwyci?skie, ale dodaje, ?e duchowy lider wraz z grup? uczniów pope?ni? samobójstwo, poniewa? tak bardzo przygn?bi?o go wypaczenie Dharmy w Tybecie. Stwierdzenie to wydaje si? podejrzane, gdy? jako zwyci?zca Haszang powinien raczej chcie? dochodzi? swych praw ni? pope?nia? samobójstwo.

Historia pokonania Haszanga Mahajany jest powszechnie znana w?ród buddystów tybeta?skich, którzy uwa?aj? ?e stanowi ona dowód wy?szo?ci hinduskiej stopniowej ?cie?ki. Chi?ski buddyzm uwa?any jest ogólnie za system odbiegaj?cy od tradycji zapocz?tkowanej przez ?iakjamuniego. Przyczyny takich pogl?dów mog? by? jednak tyle? doktrynalne, co i polityczne. Podczas gdy ?ród?a chi?skie, tybeta?skie i hinduskie ró?ni? si? znacznie, je?li chodzi o prezentowane pogl?dy i praktyki, niech?? jaka rozwin??a si? wobec chi?skich form buddyzmu mo?e przynajmniej cz??ciowo wynika? z uprzedze? politycznych. Tybet utrzymywa? z Indiami raczej przyjazne stosunki, natomiast z Chinami ??czy?a go d?uga i gorzka historia konfliktów. Oba kraje stanowi?y dwie g?ówne rywalizuj?ce ze sob? pot?gi militarne centralnej Azji. Zwa?ywszy ten fakt, ma?o prawdopodobne jest, aby król chcia? panowa? pod wp?ywami chi?skiej szko?y. Co wi?cej, nawet je?li by? tak pobo?ny, jak donosz? tradycyjne ?ród?a, obowi?zki w?adcy wielkiego imperium uniemo?liwia?y mu prawdopodobnie dog??bne studiowanie filozofii buddyjskiej. Wydaje si? zatem mo?liwe, ?e brakowa?o mu wiedzy pozwalaj?cej na zrozumienie wszystkich niuansów rywalizuj?cych doktryn.