Siunjata absolutna a doktryna istnienia Garma C.C. Chang Garma Chen-Chi Chang (w skrócie Garma C.C. Chang) urodzi? si? w 1920 w Chinach. W 1935 wst?pi? do klasztoru Nanking w mie?cie o tej samej nazwie. W latach 1937-45 przebywa? w Tybecie: przez dwa lata w?drowa? od klasztoru do klasztoru, a sze?? lat uczy? si? w Meia Nja w Tybecie Wschodnim, pod kierunkiem swego rdzennego guru, lamy Kong Ka. Od 1951 na sta?e przebywa w USA. Wyk?ada? na Uniwersytecie Columbia w stanie Nowy Jork. Od 1966 by? profesorem filozofii buddyjskiej na wydziale religioznawstwa Uniwersytetu Stanu Pensylwania. Garma C.C. Chang napisa? i prze?o?y? na angielski wiele ksi??ek zwi?zanych z buddyzmem tybeta?skim i chi?skim. "Buddyjska nauka o ca?o?ci istnienia" omawia doktryn? huayan, chi?skiej szko?y buddyzmu, której g??bia wgl?du pozwala niektórym widzie? w niej kwintesencj? ca?ej mahajany, a nawet wszystkich buddyjskich nauk. Ta ol?niewaj?ca ksi??ka przybli?a czytelnikowi ca?e bogactwo i finezj? buddyjskiej my?li o "niesko?czono?ci obszaru Buddy".

Niektórzy my?liciele buddyjscy uwa?aj?, ?e sze?? negacji zebranych w trzy pary - tzn. ani powstaje, ani zanika, ani czysta, ani splamiona, ani zwi?ksza si?, ani zmniejsza - okre?la wieczn? natur? siunjaty: siunjata pozostaje taka przez ca?y czas, nie powstaj?c, ani nie zanikaj?c, nie zwi?kszaj?c si?, ani nie zmniejszaj?c.... Okre?laj? one równie? wszechobecno?? siunjaty: zawsze i wsz?dzie jest taka sama. Przede wszystkim okre?laj? one siunjat? jako równo?? lub identyczno?? wszystkich dharm. A wi?c w siunjacie wszystko jest równe i nie zró?nicowane. Z buddyjskiego punktu widzenia niebezpiecze?stwo takiego sposobu my?lenia, jak wykazali to niektórzy krytycy, polega na tym, ?e ulega on "heretyckiemu" pogl?dowi eternalizmu (saswata-wada) lub realizmu (satkaja-driszti) takiego czy innego rodzaju. Typowe przyk?ady takiej inklinacji spotykamy w upaniszadach i w teorii istoty i istnienia Tomasza z Akwinu. Na pierwszy rzut oka nauki upaniszad i buddyzmu mahajany wydaj? si? by? bardzo podobne. Ale kiedy porównuje si? je dalej, pojawiaj? si? pewne niew?tpliwe ró?nice. Niezwykle trudno jest precyzyjnie okre?li? rzeczywiste ró?nice mi?dzy odmiennymi tradycjami mistycznymi; podobie?stwa zawsze wydaj? si? przes?ania? rozbie?no?ci. Bezstronne i przekonuj?ce porównanie tych szkó? wymaga osobistych do?wiadcze? mistycznych w obu tradycjach oraz rozleg?ego przestudiowania ich tekstów ?ród?owych. Osoby o tak wielkich kompetencjach s? niezwykle rzadkie, je?li w ogóle istniej?. Na poni?szych stronach przedstawi? w?asne uwagi na ten temat, ale nie nale?y ich traktowa? jako rozstrzygaj?cej analizy tego problemu.

Wyró?niaj?ca cecha pustki absolutnej tkwi w jej aspekcie samonegacji lub ca?kowitej transcendencji. Nawet sama pustka jest pusta i pozbawiona w?asnej natury. Zwane jest to pustk? pustki (siunjata siunjata). W przeciwie?stwie do tego doktryna upaniszad mówi o duchowej lub uniwersalnej podstawie wszystkich rzeczy, nazywanej ró?nie: ostatecznym, czyst? egzystencj?, Istot? wszystkich istot itp. Autorzy upaniszad postawili pytanie: "W czym zakorzeniony jest ten ?wiat? ... Z jakiego drewna i z jakiego drzewa ukszta?towane zosta?y ziemia i niebo?" Ich odpowied? brzmia?a nast?puj?co: "Ten ?wiat zakorzeniony jest w brahmanie. Brahman by? drzewem, z którego wyrze?bione zosta?y niebo i ziemia". Brahman jest jak z?oto, z którego wykonane zosta?y z?ota miska, z?oty pier?cie? i naszyjnik. Chocia? miska, pier?cie? i naszyjnik maj? ró?n? form?, pozostaj? tym samym z?otem. Czandogja upaniszada mówi: "W?a?nie tak, mój drogi, dzi?ki jednej bry?ce z?ota wszystko, co uczynione jest ze z?ota, staje si? znane. Modyfikacj? jest jedynie nazwa powstaj?ca z mowy, podczas gdy prawda jest taka, ?e jest to jedynie z?oto", (Czan. upa. 6.I.5.) W tym uj?ciu brahman jest substratem wszystkich rzeczy; jest jednolitym ?ród?em, "kosmicznym przylepcem", który zlepia wszystkie rzeczy razem. W brahmanie wszystkie rzeczy znajduj? swój korze? i jedno??.

A czym jest ten jeden element lub substrat, który jest wspólny wszystkim rzeczom i w którym znajduj? sw? jedno??? Odpowied? jest taka, ?e wszystkie rzeczy bez wyj?tku, niezale?nie od ich odmiennych form i natur, uczestnicz? w istnieniu (Sat), jako ich ?ródle. Brihadaranjaka upaniszada (2.5.15.) mówi: "Tak jak wszystkie szprychy utrzymywane s? razem w pia?cie i wie?cu ko?a, tak te? w brahmanie wszystkie istoty, wszyscy bogowie, wszystkie ?wiaty, wszystkie oddychaj?ce stworzenia, wszystkie ja?nie utrzymywane s? razem. ..." "W jedzeniu, jako odro?li, szukaj wody jako korzenia; w wodzie ... jako odro?li, szukaj istnienia jako korzenia. Wszystkie stworzenia ... zakorzenione s? w istnieniu. Istnienie jest ich mieszkaniem, istnienie jest ich podpor?", (Czan. upa. 6.8.6.)

W ca?kowitym przeciwie?stwie do buddyjskiego nacisku na pustk? lub nieistnienie, upaniszady podkre?laj? pierwszorz?dne znaczenie istnienia: "Na pocz?tku, mój drogi, by?o tylko istnienie; poza nim nie by?o niczego. Niektórzy ludzie mówi?: 'Na pocz?tku by?o tylko nieistnienie; poza nim nie by?o niczego. Z tego nieistnienia powsta?o istnienie'. Ale jak, mój drogi, mog?oby tak by?? ... Jak istnienie mog?oby powsta? z nieistnienia? Przeciwnie, mój drogi, na pocz?tku by?o tylko istnienie, a poza nim nie by?o niczego", (Czan. upa. 6.2.2.) Tutaj bardzo wyra?nie nacisk po?o?ony jest na istnienie jako substrat. Kiedy porównujemy to z buddyjsk? nauk? pustki ca?kowitej (siunjata siunjata), ostry kontrast ujawnia si? z ca?? wyrazisto?ci?.

S?dz?, ?e w?ród ró?nych form eternalizmu (sia?wata-wada) najbardziej dobitne s? tezy Tomasza z Akwinu Akt istnienia lub Akt bycia (ipsum esse). Aby przedstawi? t? doktryn?, najpro?ciej moim zdaniem jest rozpocz?? od wyja?nienia ró?nicy mi?dzy to?samo?ci? a realno?ci? lub mi?dzy istot? i egzystencj?. To?samo?? lub istota okre?la atrybuty, formy, natur? lub istot? rzeczy; natomiast realno?? lub istnienie wskazuje na aktualno??, "jest-no??", bezpo?redni? obecno?? lub akt istnienia rzeczy. W takim zdaniu, jak: "Lody s? zimne i s?odkie", s?owa zimny i s?odki odnosz? si? do to?samo?ci lub istoty lodów, lecz nie do lodów per se lub ich czystej egzystencji. W poni?szych przyk?adach czasownik by? u?yty jest na dwa ró?ne sposoby. W zdaniu: "Jan jest m??czyzn?" lub "Jan jest niski", czasownik jest pe?ni jedynie rol? ??cznika. Oznacza po prostu, ?e bycie m??czyzn? jest istot? (lub to?samo?ci?) Jana, albo ?e przymiot, "niski" nale?y do substancji "Jana". ??cznik jest wskazuje zawsze na cech?, a nie na przedmiot. Ale w zdaniu: Jan jest lub Bóg jest czasownik odnosi si? tylko do przedmiotu: nie zosta?a wymieniona ?adna cecha lub to?samo?? przedmiotu. To zdanie wskazuje tylko na jeden fakt: Jan istnieje. Nic poza aktualnym istnieniem przedmiotu nie zosta?o tutaj zasugerowane. Wed?ug Etienne Gilsona takie zdanie zawiera najsilniejszy egzystencjalny sens, gdy? odnosi si? tylko do aktu istnienia przedmiotu. Je?li rozumiem to w?a?ciwie, realno?? rzeczy jest dok?adnie jej "byciem", jej "jest-no?ci?". Sto?y i drzewa maj? zupe?nie ró?ne formy i w?a?ciwo?ci, ale maj? jedn? wspóln? rzecz: uczestnicz? w akcie istnienia lub "jest-no?ci", "byciu". Zatem korze? i jedno?? wszystkich rzeczy znajduje si? w "jest-no?ci".

W traktacie O bycie i istocie Tomasz z Akwinu zamieszcza bardzo wiele rozwa?a? o istocie, lecz bardzo niewiele o istnieniu. Niezwykle interesuj?cy jest fakt, ?e wszystkie tytu?y sze?ciu rozdzia?ów tej ksi??ki, z wyj?tkiem pierwszego, dotycz? istoty, a nie istnienia. S?owo "istnienie" nawet si? w nich nie pojawia. Dlaczego? Czy? g?ównym tematem swoich rozwa?a? autor nie pragn?? uczyni? istnienia, a nie istot?? Czy mog?o by? tak, ?e stwierdzi?, i? w ko?cu niewiele ma do powiedzenia o istnieniu? Czy stwierdzi?, ?e rozwa?aj?c istnienie musi w ko?cu pos?u?y? si? tym niewygodnym ?rodkiem - istot?? Faktem jest, ?e gdy tylko powiesz co? o realno?ci, natychmiast staje si? to jak?? form? to?samo?ci. A wi?c realno?? mo?na uchwyci? intuicyjnie, ale nie?atwo jest opisa? j? werbalnie. Na pierwszy rzut oka realno?? wydaje si? by? czym? tajemniczym i niepoj?tym, gdy? jak mo?emy wyobrazi? sobie cokolwiek, nie stosuj?c - otwarcie lub domy?lnie - to?samo?ci? W rzeczywisto?ci realno?? czyli akt istnienia jest czym? bardzo prostym i konkretnym; nie ma w niej niczego tajemniczego. "Tym, co pierwsze pojawia si? w umy?le, gdy mówimy jest, jest sam akt istnienia, to znaczy, owa absolutna prawdziwo??, któr? jest rzeczywiste istnienie", zauwa?y? Etienne Gilson¹. Jacques Maritain pisa?:

Zatem pierwotn? intuicj? istnienia jest intuicja trwa?o?ci i niewzruszono?ci istnienia.... Jest to rozwa?anie bez s?ów, którego nie mo?na wyartyku?owa? nie po?wi?caj?c jego ?ywotnej koncentracji.... ²

Tutaj wszystko zale?y od naturalnej intuicji istnienia - od intuicji tego aktu istnienia, który jest aktem ka?dego aktu i doskona?o?ci? ka?dej doskona?o?ci, w którym wszystkie zrozumia?e struktury rzeczywisto?ci maj? sw? okre?lon? realno??, i który przepe?nia si? aktywno?ci? w ka?dej istocie i we wzajemnym komunikowaniu si? wszystkich istot³.