Co czyni nas buddystami? Dzongsar Dziamjang Czientse Dzongsar Dziamjang Czientse Rinpocze jest pochodzÄ cym z Bhutanu mistrzem buddyjskiej szkoły Sakja, bardzo blisko zwiÄ zanym rĂłwnieĹź ze szkoĹ‚Ä Njingma; odpowiada za kształcenie około 1600 mnichĂłw przebywajÄ cych w sześciu klasztorach i instytutach w Azji. Jest załoĹźycielem kilku ośrodkĂłw buddyjskich na Zachodzie oraz trzech organizacji: Siddhartha`s Intent, Kyentse Foundation i Lotus Outreach. Szerzej znany jest pod imieniem Czientse Norbu jako reĹźyser filmĂłw „Puchar HimalajĂłw” oraz „Podróşnicy i czarodzieje”. Informacje o Rinpocze na Wikipedii: polskiej i angielskiej.

Nie chodzi o szaty, ktĂłre nosisz, o ceremonie, w ktĂłrych bierzesz udział ani o praktykowane medytacje – powiada Dzongsar Dziamjang Czientse. NiewaĹźne, co jesz, ile pijesz i z kim uprawiasz seks. Istotne jest, czy zgadzasz się z czterema podstawowymi odkryciami, ktĂłrych dokonał Budda pod drzewem bodhi – jeśli tak, to moĹźesz nazywać siebie buddystÄ .

Leciałem kiedyś samolotem transatlantyckim, siedząc na środkowym fotelu w środkowym rzędzie, gdy pewien sympatyczny mężczyzna, siedzący akurat tuż obok, spróbował okazać mi swą przychylność. Widząc moją ogoloną głowę i kasztanowe szaty, wyciągnął wniosek, że jestem buddystą. W związku z czym, gdy nadszedł czas posiłku, zaproponował zamówienie dla mnie dania wegetariańskiego. Słusznie zakładając, że jestem buddystą, wywnioskował też, że nie jadam mięsa. Tak rozpoczęła się nasza pogawędka. Lot trwał długo, by zabić czas, rozmawialiśmy więc o buddyzmie.

WkrĂłtce zdałem sobie sprawę, Ĺźe ludzie często kojarzą buddyzm i buddystĂłw ze spokojem, medytacją i unikaniem przemocy. Wielu z nich zdaje się faktycznie myśleć, Ĺźe bycie buddystą kończy się na łagodnym uśmiechu i szafranowych bądĹş kasztanowych szatach. Jako zagorzały buddysta dumny jestem z takiej renomy, szczegĂłlnie z aspektu unikania przemocy, ktĂłry jest wyjątkową rzadkością w czasach wojen i agresji, zwłaszcza na tle religijnym. W dziejach ludzkości religie najwyraĹşniej sprzyjały agresywnym zachowaniom. Nawet dziś media zdominowane są obrazami przemocy dokonywanej przez religijnych ekstremistĂłw. Mogę z pewnością stwierdzić, iĹź do tej pory – jako buddyści – nie przynieśliśmy sobie wstydu. Przemoc nigdy nie towarzyszyła przekazywaniu buddyjskich nauk.

Mając pewne kwalifikacje w tej dziedzinie, muszę jednak przyznać, że nie w pełni satysfakcjonuje mnie kojarzenie buddyzmu wyłącznie z wegetarianizmem, unikaniem przemocy, spokojem i medytacją. Gdy książę Siddhartha, poświęciwszy wszelkie wygody życia pałacowego, wyruszał na poszukiwanie oświecenia, z pewnością zależało mu na czymś więcej aniżeli na pasywnym spędzeniu reszty życia gdzieś w lesie.

Gdy dochodzi do wymiany zdań, jak to miało miejsce w samolocie z moim towarzyszem, nie-buddysta moĹźe najzwyczajniej zapytać: „Co czyni kogoś buddystą?”. Jest to jedno z najtrudniejszych pytań. Jeśli osoba ta jest naprawdę zainteresowana, pełna odpowiedĹş nie ograniczy się do pogawędki przy obiedzie, wszelkie ogĂłlniki mogą zaś prowadzić do nieporozumień. Załóżmy, Ĺźe udzielimy prawdziwej odpowiedzi, ktĂłra dotyka fundamentĂłw tej 2500-letniej tradycji.

Jesteś buddystą, jeśli przyjmujesz cztery poniższe prawdy:

1. Wszelkie złożone rzeczy są nietrwałe.
2. Wszelkie emocje są cierpieniem.
3. Ĺťadna rzecz nie posiada immanentnego istnienia.
4. Nirwana wykracza poza wszelkie pojęcia.


Cztery powyĹźsze stwierdzenia wypowiedziane przez Buddę znane są jako tzw. „Cztery Pieczęcie”. Tradycyjnie pieczęć oznacza swego rodzaju znak probierczy, potwierdzający autentyczność. By uprościć, nazwiemy te stwierdzenia zarĂłwno pieczęciami, jak i „prawdami”. Tych ostatnich nie naleĹźy jednak mylić z buddyjskimi „Czterema Szlachetnymi Prawdami”, dotyczącymi wyłącznie aspektĂłw cierpienia. Pomimo panującego przekonania, Ĺźe owe Cztery Pieczęcie zawierają w sobie całość buddyzmu ludzie najwyraĹşniej nie chcą o nich zbyt wiele słuchać. Bez dodatkowych wyjaśnień ostudzają one tylko zapał i często nie wzbudzają dalszego zainteresowania. Temat ulega zmianie, a cała dyskusja o buddyzmie na tym się kończy.

Przekaz, jaki owe Cztery Pieczęcie ze sobą niosą, należy traktować poważnie i dosłownie, bez metafor i jakiegoś mistycyzmu. Nie są to jednak żadne edykty ani przykazania. Przy odrobinie namysłu widać wyraźnie, że nie chodzi tu o żadne rytuały ani moralizowanie. Nie mówi się tu o dobrym lub złym zachowaniu. Są to świeckie prawdy oparte na mądrości, która odgrywa w buddyzmie główną rolę. Moralność i etyka są rzeczą drugorzędną. Kilka zaciągnięć papierosem i trochę wygłupów przy jakiejś okazji nie stanowią przeszkody w zostaniu buddystą. Nie znaczy to jednak, że możemy być niegodziwymi ludźmi.

Mądrość, najogĂłlniej mĂłwiąc, ma swe ĹşrĂłdło w umyśle, ktĂłrym kieruje tak zwany „właściwy pogląd”. Wcale nie trzeba być buddystą, by go posiadać, jednak to właśnie Ăłw pogląd określa w ostatecznym rozrachunku nasze motywacje i działania. To on prowadzi nas na buddyjskiej ścieĹźce. Jeśli poza Czterema Pieczęciami będziemy się ponadto rozsądnie zachowywać, staniemy się jeszcze lepszymi buddystami. Kiedy jednak nimi nie jesteśmy?

Nie jesteśmy buddystami, jeśli nie zgadzamy się z tym, że wszelkie złożone lub wykreowane rzeczy są nietrwałe i zamiast tego wierzymy, że istnieje jakaś absolutna substancja lub idea, która jest trwała.

Nie jesteśmy buddystami, jeśli nie zgadzamy się z tym, że wszelkie emocje są cierpieniem i sądzimy, że niektóre z nich są czystą przyjemnością.

Nie jesteśmy buddystami, jeśli nie potrafimy zaakceptować tego, że wszelkie zjawiska są iluzoryczne i puste, i myślimy, że niektóre posiadają immanentne istnienie.

I wreszcie, gdy myślimy, Ĺźe oświecenie mieści się w ramach czasu, przestrzeni czy jakiejś siły – wĂłwczas rĂłwnieĹź nie jesteśmy buddystami.

Kiedy więc nimi jesteśmy? Możliwe że nie urodziliśmy się w buddyjskim kraju czy w buddyjskiej rodzinie. Może nie nosimy buddyjskich szat, nie golimy głowy, a może nawet jemy mięso i jesteśmy fanami Eminema lub Paris Hilton. Nie oznacza to wcale, że nie możemy być buddystami. Bycie buddystą oznacza po prostu zgodę na to, że wszelkie złożone rzeczy są nietrwałe, wszelkie emocje są cierpieniem, że nic nie istnieje bezwarunkowo i że oświecenie wykracza poza pojęcia.

Nie trzeba być bezustannie świadomym tych czterech prawd, jednak muszą one znaleźć w umyśle swoje miejsce. Nie chodzimy przecież po świecie, stale przypominając sobie własne imię. Gdy ktoś nas o nie zapyta, bez wątpienia będziemy je pamiętać doskonale. Ktokolwiek zgadza się z Czterema Pieczęciami, choćby niezależnie od nauk Buddy, choćby nawet nigdy nie słyszał imienia Siakjamuniego, najwyraźniej podążą tą samą drogą co on.

Niezwykła logika Czterech Pieczęci

ZastanĂłwmy się przez chwilę nad szczodrością. Wraz z Pierwszą Pieczęcią – nietrwałością – postrzegamy wszystko jako przemijające i pozbawione wartości, jakby znajdowało się w jakiejś sakwie należącej do organizacji charytatywnej. Nie musimy od razu rozdawać wszystkiego, co mamy, ale teĹź nie jesteśmy do tego przywiązani. Praktyczne urzeczywistnienie szczodrości następuje wĂłwczas, gdy dostrzegamy, Ĺźe cały nasz dobytek jest czymś złoĹźonym i przemijającym, i Ĺźe nie moĹźemy być z nim wiecznie związani.

Zrozumienie Drugiej Pieczęci – prawdy, Ĺźe wszelkie emocje są cierpieniem – sprawia, Ĺźe za głównego winowajcę wszelkich nieszczęść zaczynamy uwaĹźać samolubne ego, ktĂłre nie przynosi nic poza poczuciem ubĂłstwa. Wraz z brakiem przywiązania do ego nie ma teĹź powodu, by lgnąć do posiadanych rzeczy. Chciwość nie stanowi juĹź więcej problemu – szczodrość staje się aktem radości.

Dzięki urzeczywistnieniu Trzeciej Pieczęci – zrozumieniu, Ĺźe nic nie istnieje bezwarunkowo – widzimy, Ĺźe samo lgnięcie nie ma Ĺźadnego sensu, poniewaĹź rzeczy, do ktĂłrych lgniemy, nie posiadają własnej trwałej natury. To trochę jak sen, w ktĂłrym rozdajemy milion dolarĂłw ludziom napotkanym na ulicy. Dzięki tym iluzorycznym pieniądzom moĹźemy być nader hojni, jednocześnie świetnie się przy tym bawiąc. Szczodrość oparta na tych trzech załoĹźeniach sprawia, Ĺźe przestajemy myśleć o celu. Nie chodzi tu o bicie rekordĂłw w poświęceniu, dzięki ktĂłremu zdobędziemy uznanie lub lepsze odrodzenie.

Szczodrość bez przyklejonej ceny, bez oczekiwań i bez zobowiązań pozwala nam dostrzec czwarty rodzaj poglądu – prawdę, Ĺźe wyzwolenie i oświecenie wykraczają poza pojęcia.

Jeśli miarą szlachetnego postępowania, takiego jak szczodrość, są standardy materialne, jeśli myślimy wyłącznie o tym, jak bardzo moĹźna poprawić finansowe warunki innych, wĂłwczas nigdy nie osiągniemy doskonałości. Nędza i potrzeby biednych nie mają granic. Nawet potrzeby bogatych są niezmierzone. W zasadzie Ĺźadna z ludzkich potrzeb nie moĹźe być w pełni zaspokojona. Według Siddharthy miarą szczodrości powinien być stopień przywiązania do tego, co jest ofiarowane innym, jak teĹź do idei „ja”, ktĂłre coś ofiarowuje. Gdy juĹź zdamy sobie sprawę, Ĺźe ego i wszelkie rzeczy, ktĂłre ono posiada, są nietrwałe i nie mają prawdziwie istniejącej natury, znika teĹź przywiązanie. I to jest właśnie doskonała szczodrość. Dlatego teĹź pierwszą rzeczą, ktĂłrą zalecają buddyjskie sutry, jest praktyka szczodrości.

Karma, czystość i unikanie przemocy – głębsze zrozumienie

Pojęcie karmy – niezaprzeczalny emblemat buddyzmu – rĂłwnieĹź zawiera się w tych Czterech Pieczęciach. Gdy tylko przyczyny i warunki zejdą się razem i nie ma na drodze do zamanifestowania się rezultatĂłw Ĺźadnych przeszkĂłd, pojawiają się skutki. Skutek to karma. Gromadzona jest przez świadomość – umysł albo ego. Jeśli ego działa pod wpływem agresji lub chciwości, gromadzona jest negatywna karma. Gdy zaś określone działanie wypływa z miłości, tolerancji i z Ĺźyczenia szczęścia innym, gromadzona jest pozytywna karma.

Jednak zarówno motywacja, jak i działania z ich konsekwencjami mają naturę snu, są jak iluzja. Nirwana jest wyjściem poza wszelką karmę, dobrą lub złą. Jeśli dowolne działanie uchodzące za dobre nie opiera się na tych czterech poglądach, będzie ono wprawdzie słuszne, jednak ostatecznie nie będzie miało wiele wspólnego ze ścieżką Siddharthy. Nakarmienie wszystkich głodnych istot na świecie jest wprawdzie dobrym uczynkiem, jednak przy braku tych czterech poglądów czyn ów nie poprowadzi nikogo do oświecenia. Równie dobrze ten szlachetny akt może tylko wzmocnić czyjeś ego.

Dzięki czterem omĂłwionym prawdom buddyści mogą wykonywać praktyki oczyszczające. Ktokolwiek czuje się splamiony przez negatywną karmę, słaby, „grzeszny” i ponadto sfrustrowany na myśl, Ĺźe owe przeszkody wciąż piętrzą się mu na drodze do urzeczywistnienia, moĹźe się pocieszyć tym, Ĺźe są one złoĹźonymi zjawiskami – są więc nietrwałe i dają się oczyścić. Gdy z kolei brak nam umiejętności lub zasługi, rozumiemy, Ĺźe brak zasługi rĂłwnieĹź jest nietrwały i moĹźna to zmienić – zasługę moĹźna gromadzić, wykonując pozytywne działania.

Z kolei buddyjska praktyka unikania przemocy nie polega na ciągłym uleganiu z uśmiechem na ustach, nie oznacza teĹź, Ĺźe stajemy się przesadnie, sentymentalnie troskliwi. Fundamentalną przyczyną agresji jest obsesja na punkcie skrajnej idei, takiej jak sprawiedliwość czy moralność. Taka fiksacja zwykle ma swe ĹşrĂłdło w dualistycznym postrzeganiu, w podziale na dobre i złe, piękne i brzydkie, moralne i niemoralne. Sztywne przekonanie o własnej racji zabiera całą przestrzeń, w ktĂłrej mogłaby się pojawić empatia i traci się zdrowy ogląd sytuacji. Dzięki zrozumieniu, Ĺźe takie wartości i poglądy są złoĹźone i nietrwałe, podobnie jak wyznająca je osoba, moĹźna powstrzymać agresję. Gdy nie ma ego ani lgnięcia do „ja”, nie ma teĹź powodu do stosowania przemocy. Widząc, Ĺźe nasi wrogowie są pod silnym wpływem swej niewiedzy i agresji, Ĺźe są więźniami własnych nawykĂłw, łatwiej nam wybaczyć ich irytujące zachowanie – podobnie jak nie ma sensu złościć się, gdy ktoś umysłowo chory kieruje w naszą stronę obelĹźywe słowa. Wykraczając poza wiarę w skrajności dualizmu, wykraczamy poza przyczyny przemocy.

Cztery Pieczęcie: wiążący układ

Z buddyjskiego punktu widzenia każde działanie, które potwierdza owe cztery poglądy lub je umacnia, jest słuszne. Nawet, zdawałoby się, czysto rytualne praktyki, takie jak palenie kadzideł czy ezoteryczne medytacje i mantry służą lepszemu skupieniu naszej uwagi na jednej z tych prawd lub na nich wszystkich.

Cokolwiek zaprzecza owym czterem poglądom, choćby zdawało się pełne miłości i współczucia, nie należy do buddyjskiej ścieżki. Nawet medytacja na pustość staje się jedynie negacją, czysto nihilistycznym przedsięwzięciem, jeśli nie jest zgodna z Czterema Pieczęciami.

By ułatwić porozumienie, moĹźemy powiedzieć, Ĺźe owe cztery poglądy stanowią rdzeń buddyzmu. Nazywamy je „prawdami”, gdyĹź są to po prostu fakty. Nikt ich nie wymyślił, nie są teĹź mistycznym objawieniem Buddy. Nie nabrały waĹźności dopiero po tym, jak Budda zaczął nauczać. Ĺťycie zgodne z tymi zasadami nie jest Ĺźadnym rytuałem ani kwestią techniki. Nie należą do dziedziny moralności ani do etyki, nie moĹźna być ich właścicielem ani ich opatentować. PoniewaĹź w buddyzmie nie ma w kogo wierzyć, wątpić ani kogo zniewaĹźać – nie ma teĹź „niewiernych” czy „bluĹşniercĂłw”. Ktokolwiek jednak nie zna owych Czterech Pieczęci lub nie ma do nich zaufania, uznawany jest przez buddystĂłw za ignoranta, chociaĹź nie oznacza to jakiejś oceny moralnej. Tak jak naukowiec nie nazwałby „bluĹşniercą” tego, kto nie wierzy, Ĺźe człowiek wylądował na Księżycu albo myśli, Ĺźe Ziemia jest płaskim plackiem, podobnie teĹź nie nazwiemy „bluĹşniercą” tego, kto nie wierzy w prawdziwość Czterech Pieczęci. Co więcej, gdyby udowodniono ich logiczną niespĂłjność, albo Ĺźe lgnięcie do „ja” nie jest faktycznie cierpieniem, lub Ĺźe istnieją jakieś cząstki zaprzeczające nietrwałości – wĂłwczas sami buddyści chętnie wybraliby inną drogę. Poszukujemy bowiem oświecenia, a to oznacza urzeczywistnienie prawdy. Jak dotąd jednak, przez tyle wiekĂłw, nie znalazł się Ĺźaden dowĂłd, ktĂłry uniewaĹźniłby Cztery Pieczęcie.

Jeśli ignorujemy je i uwaĹźamy się za buddystĂłw wyłącznie przez wzgląd na zamiłowanie dla tej tradycji, nasze oddanie będzie powierzchowne. Zdaniem buddyjskich mistrzĂłw, jakkolwiek byśmy się nie określali – bez zaufania do Czterech Pieczęci będziemy wciąż przebywać w iluzorycznym świecie, wierząc w jego trwałość i prawdziwość. Choć tymczasowo przekonanie takie sprzyja błogiej niewiedzy, ostatecznie zawsze jest przyczyną osobistych problemĂłw i zmartwień. WĂłwczas całymi dniami prĂłbujemy się ich pozbyć lub je rozwiązać. Ta ciągła potrzeba staje się nałogiem. IleĹź to problemĂłw rozwiązaliśmy tylko po to, by zobaczyć, jak na ich miejscu wyłaniają się nowe? Jeśli taki bieg rzeczy nam odpowiada, nie ma powodu do narzekań. Jeśli jednak widzimy, Ĺźe rozwiązywanie problemĂłw nie ma końca, zaczynamy szukać rozwiązania wewnątrz nas. ChociaĹź buddyzm nie jest odpowiedzią na tymczasowe bolączki świata i nierĂłwności społeczne, jeśli zaczniemy szukać i poczujemy jakiś związek z naukami Siddharthy, być moĹźe te cztery prawdy zaczną do nas przemawiać. Powinniśmy się wĂłwczas zastanowić, czy nie podążać powaĹźnie za jego przykładem.

Bogactwo wśród wyrzeczeń

Jako zwolennicy Siddharthy nie musimy z konieczności naśladować wszystkich jego działań – nie musimy wymykać się po kryjomu z domu do pustelni, gdy nasza Ĺźona śpi. Wielu ludzi myśli, Ĺźe buddyzm oznacza wyrzeczenie – porzucenie domu, rodziny, pracy i podążanie ścieĹźką ascezy. Ten obraz surowości wiele zawdzięcza szacunkowi, jaki Ĺźywią buddyści dla wędrownych ĹźebrakĂłw, o ktĂłrych wspomina się w buddyjskich tekstach i naukach. Podobnie chrześcijanie czczą świętego Franciszka z AsyĹźu. Uderzający jest przecieĹź wizerunek Buddy wędrującego boso przez indyjskie krĂłlestwo Magadha ze swą Ĺźebraczą miską, podobnie jak wizerunek Milarepy poĹźywiającego się w odludnej jaskini zupą z pokrzyw. SpokĂłj, z jakim birmański mnich przyjmuje jałmuĹźnę, jest urzekający dla naszej wyobraĹşni.

Istnieje teĹź całkiem inny rodzaj zwolennikĂłw Buddy, jak choćby krĂłl Asioka, ktĂłry zsiadłszy ze swego rydwanu przyozdobionego perłami i złotem, wyraził Ĺźyczenie rozprzestrzeniania nauk Buddy po całym świecie. Uklęknął, nabrał garść piasku i ogłosił, Ĺźe zbuduje tyle stup, ile ziarenek piasku znajduje się w jego dłoni. I dotrzymał słowa. MoĹźna więc być krĂłlem, kupcem, prostytutką, narkomanem albo dyrektorem wielkiej korporacji i wciąż akceptować Cztery Pieczęcie. W gruncie rzeczy dla buddystĂłw waĹźny jest nie tyle akt porzucenia świata materialnego, co raczej umiejętność dostrzegania i wyzbywania się nawykowego lgnięcia do tego świata i do idei „ja”.

Wraz ze zrozumieniem czterech poglądĂłw nie musimy zaraz odrzucać rzeczywistości – zmieniamy raczej nasz stosunek do niej, przez co zmienia się teĹź jej znaczenie. Fakt, Ĺźe posiadamy mniej niĹź inni, nie oznacza, Ĺźe jesteśmy bardziej moralni czy szlachetni. W istocie skromność moĹźe być swego rodzaju hipokryzją. Gdy rozumiemy, Ĺźe materialny świat nie posiada Ĺźadnej esencji i jest nietrwały, wyrzeczenie przestaje być samoumartwianiem. Nie oznacza juĹź ono, Ĺźe jesteśmy dla siebie surowi. Zmienia się znaczenie terminu „poświęcenie”. Wraz z tym zrozumieniem wszystko staje się waĹźne tyle co splunięcie na ziemię. PrzecieĹź nie jest nam przykro z powodu utraconej śliny. Porzucenie takiego sentymentalizmu jest ścieĹźką błogości, ścieĹźką Zwycięzcy. Gdy widzimy, Ĺźe wyrzeczenie jest błogością, wszelkie historie o wielkich indyjskich praktykujących, księżniczkach, książętach i władcach, ktĂłrzy swego czasu sami wyrzekli się Ĺźycia pałacowego, nie wydają się juĹź tak obce.

Umiłowanie prawdy i tych, którzy jej poszukują, jest wielowiekową tradycją w takich krajach jak Indie. Nawet dziś, zamiast patrzeć z góry na ludzi, którzy idą drogą wyrzeczenia, społeczeństwo indyjskie obdarza ich takim samym szacunkiem, jakim na Zachodzie obdarzamy profesorów Harvardu czy Yale. I choć tradycja ta zanika w dzisiejszych czasach, w których dominuje korporacyjny sposób myślenia, wciąż można spotkać w Indiach nagich, pokrytych pyłem sadhów, którzy porzucili sprawnie działający system prawny, by prowadzić życie wędrownych żebraków. Dostaję gęsiej skórki na samą myśl, jak społeczeństwo indyjskie szanuje tych ludzi, zamiast ich przegonić niczym haniebnych żebraków czy wyplenić jak jakąś zarazę. Już ich widzę w Hotelu Marriott w Hong Kongu! Ciekawe jak by się czuli na widok tych zakurzonych sadhów chińscy nuworysze, desperacko powielający zachodnie wzorce? Który portier otworzyłby im drzwi? Albo ciekawe, jak zareagowałaby recepcjonistka Hotelu Bel-Air w Los Angeles? Zamiast czcić prawdę i sadhów, w dzisiejszych czasach czci się bilboardy i liposukcję.

Wstąpienie na drogę mądrości, porzucenie wypaczonej moralności

Czytając te słowa, moĹźemy sobie pomyśleć: „PrzecieĹź ja jestem hojny i niezbyt przywiązany do moich rzeczy”. I choć prawdopodobnie nie jesteśmy sknerami, to jednak gdy przy tej całej naszej szczodrości ktoś pewnego dnia w pracy zabiera nasz ulubiony ołówek, zapewne chcemy mu ze złości urwać uszy. Albo teĹź wszystkiego nam się odechciewa, gdy ktoś pyta: „Czy to wszystko, co potrafisz z siebie dać?” Z chwilą, gdy coś podarowujemy, łapiemy się w sidła „szczodrości”. Przywiązujemy się do tego, co moĹźemy w rezultacie otrzymać – jeśli nie dobre przyszłe odrodzenie, to przynajmniej uznanie w tym Ĺźyciu albo chociaĹź jakąś tabliczkę pamiątkową na ścianie. Spotkałem teĹź wielu ludzi, ktĂłrzy uwaĹźają się za hojnych, gdyĹź dali pieniądze jakiemuś muzeum albo własnym dzieciom, od ktĂłrych potem przez całe Ĺźycie oczekują lojalności.

Podobnie jest z moralnością – jeśli nie towarzyszą jej cztery poglądy, moĹźe ulec wypaczeniu. Moralność wzmacnia ego, sprawiając, Ĺźe stajemy się purytańscy i zaczynamy osądzać innych, ktĂłrych moralność jest róşna od naszej. Mając obsesję na punkcie naszej własnej wersji moralności, patrzymy na innych z gĂłry i narzucamy im naszą etykę, nawet jeśli oznacza to odbieranie im wolności. Wielki uczony i święty indyjski Szantidewa, ktĂłry sam jako książę porzucił krĂłlestwo, nauczał, Ĺźe nie moĹźna uniknąć wszystkiego, co negatywne. Jeśli jednak potrafimy zastosować choć jeden spośrĂłd czterech poglądĂłw, uchroni nas to przed niemoralnym postępowaniem. Jeśli sądzimy, Ĺźe cały świat Zachodu jest w jakiś sposĂłb diabelski i niemoralny, nie ma szansy, Ĺźeby udało się go podbić i uleczyć. Jeśli jednak mamy wewnętrzną tolerancję, samo to jest juĹź w pewnym sensie podbojem. Nie sposĂłb teĹź wygładzić całej Ziemi, tak by dało się po niej chodzić bosymi stopami – wystarczy jednak załoĹźyć buty, by uchronić się przed twardą i nieprzyjemną powierzchnią.

Jeśli potrafimy zrozumieć cztery poglądy nie tylko intelektualnie, ale także zaczynamy ich doświadczać, uwalniamy się od fiksacji na tym, co iluzoryczne. Tę wolność nazywamy mądrością. Buddyści czczą mądrość ponad wszystko. Wykracza ona poza moralność i miłość, poza zdrowy rozsądek, tolerancję czy wegetarianizm. Nie jest jakimś boskim duchem, którego poszukujemy na zewnątrz nas samych. Budzimy ją w sobie, słuchając najpierw nauk dotyczących Czterech Pieczęci. Nie uznajemy ich po prostu za prawdziwe, ale analizujemy je i kontemplujemy. Gdy widzimy, że ta droga usunie choć część naszego pomieszania i przyniesie jakąś ulgę, wówczas możemy skorzystać z mądrości.

Jedna z najstarszych buddyjskich metod nauczania polega na tym, że mistrz daje swym uczniom kość i nakazuje im kontemplować jej pochodzenie. Dzięki namysłowi uczniowie ostatecznie dostrzegają, że kość jest końcowym rezultatem narodzin, narodziny są końcowym rezultatem karmicznego powstawania, ono zaś jest wynikiem pożądania itd. Głęboko przekonani o prawidłach, jakimi rządzą się przyczyny, warunki i skutki, uczniowie zaczynają wykorzystywać tę świadomość zawsze i wszędzie. To właśnie nazywamy medytacją. Ludzi, od których mamy tę wiedzę i zrozumienie szanujemy jako mistrzów. Mając tak głębokie urzeczywistnienie, mogliby wprawdzie żyć sobie szczęśliwie na odludziu, jednak pozostają wśród nas, by wyjaśniać ów pogląd tym, którzy wciąż błądzą. Ponieważ wiedza ta uwalnia nas od wielu niepotrzebnych trudności, jesteśmy naturalnie wdzięczni tym, którzy udzielają wyjaśnień. Jako buddyści składamy więc hołd nauczycielowi.

Kiedy już akceptujemy buddyjski pogląd na poziomie intelektualnym, możemy stosować metody pogłębiające nasze bezpośrednie zrozumienie i urzeczywistnienie. Innymi słowy, możemy użyć wszelkich technik czy praktyk, które pomogą nam przekształcić nawykowe postrzeganie rzeczy jako trwałych w nawykowe postrzeganie ich jako byty złożone, współzależne i przemijające. Na tym polega prawdziwa buddyjska praktyka i medytacja, a nie jedynie na siedzeniu bez ruchu jak przycisk do papieru.

Choć nie jest nam obca świadomość, że umrzemy, najzwyklejszy komplement może nas od niej odwieść. Ktoś wyraża podziw dla naszych pięknych dłoni i wnet okazuje się, że szukamy jakiegoś sposobu, by nasze dłonie już na zawsze pozostały piękne. Czujemy nagle, że moglibyśmy coś stracić. Żyjemy w czasach, gdzie coraz częściej bombardują nas nowe rzeczy, które możemy zyskać lub stracić. Bardziej niż kiedykolwiek potrzebujemy metod, które przypomną nam o buddyjskim poglądzie i pomogą uczynić go czymś naturalnym, jeśli nie przez ogolenie głowy i udanie się do jaskini, to choćby poprzez powieszenie kawałka ludzkiej kości na lusterku wstecznym w samochodzie.

W połączeniu z tymi metodami moralność i etyka zaczynają być przydatne. Choć w buddyzmie odgrywają raczej drugorzędną rolę, są istotne, o ile zbliĹźają nas do prawdy. Jeśli jednak dane postępowanie wydaje się pozytywne i zdrowe, ale oddala nas od Czterech Pieczęci, powinniśmy – zdaniem Siddharthy – trzymać się od tego zachowania z daleka.

Herbata i filiżanka: mądrość w ramach kultury

Cztery Pieczęcie przypominają herbatę, podczas gdy wszelkie środki służące urzeczywistnieniu tych prawd: praktyki, ceremonie, tradycje czy kulturowe ozdobniki są jak filiĹźanka. Wszelkie umiejętności i metody są w pewnym sensie namacalne i dają się obserwować, prawda zaś taka nie jest. Cała sztuka polega na tym, by nie ulec nadmiernemu wpływowi owej filiĹźanki. Ludzie wolą siedzieć nieruchomo na poduszce w jakimś cichym miejscu niĹź zastanawiać się, co przyjdzie jako pierwsze – jutro czy następne Ĺźycie. Podczas gdy zewnętrzne praktyki dają się obserwować i umysł z łatwością klasyfikuje je jako „buddyzm”, pojęcie: „wszelkie złoĹźone zjawiska są nietrwałe” wymyka się bezpośredniej percepcji i trudno je przydzielić do jakiejś określonej kategorii. Jak na ironię, świadectwa przemijalności znajdują się wszędzie dokoła, jednak nie wydają nam się tak oczywiste.

Istota buddyzmu wykracza poza kulturę. Róşne kultury go praktykują i wykorzystują swoje własne tradycje jako filiĹźankę przechowującą nauki. Jeśli te kulturowe naleciałości pomagają istotom nie wyrządzając im szkody, a ponadto nie stoją w sprzeczności z Czterema Pieczęciami – Siddhartha by je popierał.

Na przestrzeni wieków powstało wiele rodzajów filiżanek. Bez względu jednak na to, jak dobrze spełniają swą funkcję i jak dobra kryje się za nimi motywacja, będą jedynie przeszkodą, jeśli zapomnimy o herbacie, która jest w nich zawarta. Mimo że służą przekazywaniu prawdy, zwykle skupiamy się raczej na środkach niż na rezultacie. Ludzie chodzą więc z pustymi filiżankami w ręku lub zapominają o wypiciu herbaty. Ceremonie i barwy praktyk buddyjskich mają dla nas, jako istot ludzkich, niezwykły urok, a przynajmniej potrafią rozpraszać naszą uwagę. Kadzidła i świece są czymś egzotycznym i pociągającym w przeciwieństwie do nietrwałości i wolności od ego. Siddhartha twierdził jednak, że najlepszą metodą religijnego kultu jest pamięć o nietrwałości, o cierpieniu powodowanym przez emocje, o tym, że zjawiska nie posiadają immanentnego istnienia, oraz że nirwana wykracza poza wszelkie pojęcia.

Słyszałem, Ĺźe dziś, kiedy buddyzm rozwija się na Zachodzie, ludzie zmieniają nauki buddyjskie tak, by odpowiadały zachodniemu sposobowi myślenia. Jeśli w ogĂłle coś wymagałoby takiego dostosowania to tylko rytuały i symbole, nie zaś sama prawda. Budda nauczał, Ĺźe jego przedmiot i metody powinny być dostosowane do miejsca i czasu. Jednak Czterech Pieczęci nie trzeba uaktualniać ani modyfikować (zresztą i tak nie dałoby się tego zrobić). MoĹźna zmienić filiĹźankę, ale herbata wciąż pozostanie czysta. Zasada mĂłwiąca, Ĺźe „wszelkie złoĹźone rzeczy są nietrwałe” wciąż obowiązuje, choć ma ponad 2500 lat i przebyła 40,781,035 stĂłp od drzewa Bodhi w środkowych Indiach do Times Square w Nowym Jorku. Nietrwałość pozostaje nietrwałością rĂłwnieĹź na Times Square. Nie sposĂłb nagiąć tych czterech zasad – czynniki społeczne czy kulturowe nie stanowią tu wyjątku.

Rozwijanie rĂłwnowagi

Odłóżmy na chwilę głębokie prawdy na bok – w dzisiejszych czasach lekcewaĹźy się nawet najbardziej oczywiste i praktyczne z nich. Jesteśmy jak małpy w lesie, ktĂłre robią na gałęzie, na ktĂłrych same mieszkają. KaĹźdego dnia słyszymy ludzi komentujących sytuację ekonomiczną, ktĂłrzy nie widzą związku między recesją a chciwością. Przez chciwość, zazdrość i dumę ekonomia nigdy nie będzie na tyle silna, by zapewnić kaĹźdemu niezbędne środki do Ĺźycia. Nasz własny dom, Ziemia, jest coraz bardziej zanieczyszczony. Znam ludzi, ktĂłrzy potępiają staroĹźytnych władcĂłw, cesarzy i staroĹźytne religie jako ĹşrĂłdło wszelkiego zła. Ale nowoczesna cywilizacja nie dokonała niczego lepszego – jeśli juĹź coś zrobiła, to tylko zaszkodziła. Cóş lepszego przyniĂłsł nowoczesny świat? Głównym skutkiem nauki i technologii jest szybsze wyniszczanie planety. Wielu naukowcĂłw jest przekonanych, Ĺźe wszystkie Ĺźyjące gatunki wraz z systemami wspomagającymi ich Ĺźycie na Ziemi są juĹź na wymarciu.

Nadszedł czas, by nowocześni ludzie – tacy jak my – zastanowili się trochę nad sprawami duchowymi, nawet jeśli nie mamy czasu, by usiąść na poduszce, nawet jeśli odpycha nas widok róşańcĂłw wokół szyi i krępuje ujawnianie naszych religijnych skłonności przed przyjaciółmi. Refleksja nad nietrwałą naturą wszelkich naszych doświadczeń oraz nad przykrym wpływem przywiązania do ego przynosi spokĂłj i rĂłwnowagę – jeśli nie całemu światu, to przynajmniej naszemu najbliĹźszemu otoczeniu.